Qanûnê ke vernîya prosesî gênê

Prosesê aştîye û awankerdişê komelêko demokratîk, tenya bi waştişanê zerrîpakî nêbeno; ganî gamê pratîk û huquqî bêrê eştene. Welat de verê rêxistinbîyayîşê demokratîkî de xeylê astengîyê qanûnîyî û sîyasîyî estê. Pergalo nêheq, xo serê asîmîlasyon û bêvengkerdişê şarî ra awan kerdo. Çareserîya nê qeyranan, bi gêrayîşê yew pergalê huquqî yê pîlî dest pêkena. Heta ke hîmê qanûnan nêbedilîyo, qala aştîya komelkî xapêneyîşêko pîl o. Sîyasetê ke ewro yenê meşnayîş, cuyeya zîndanî kenê.

Monopolê sîyasetê merkezî

Qanûnê Partîyanê Sîyasîyan, îradeyê şarî asteng keno û monopolê sîyasetê merkezî xurtêr keno. Ganî nê qanûnî de sîstemo ke verê temsîlîyeta adilane gêno, bêro wedaritene û sîyasetê sîvîle bêro akerdiş. Heto bîn ra, Qanûnê Têkoşînê Vera Terorî (TMK), sey sîlahêko sîyasî vera muxalîfan, roşnvîran û sîyasetmedaran yeno şuxulnayîş. Sîyaseto legal binê tehlûkeyê nê qanûnî de yo. Pê nê qanûnî, azadîya îfadeyî ameya xeniqnayîş û huquq bîyo amûrê sîyasetî. Hewna, qanûnê înfazî de cîyakerîyêka gird esta. Mîyanê hepsîyan de, goreyê sûcanê sîyasî û edlîyan ferq yeno viraştiş. Tepişteyê nêweşî mîyanê çar dêsan de merdîşî rê yenê terkkerdiş. Ganî no qanûno ke huquqê merdiman binpay keno, gelemperî bêro seraraştkerdiş û adalet bêro caardiş.

Seba sîstemêko demokratîk, azadîya çapemenîye hewayêko pak o. Bê çapemenîyêka azade ke tetbîqat û zextan ra xelisîyaya, roşnkerdişê komelî qet nêbeno. Weşangerî û rojnamegerî ke deşîfrekerdişê polîtîkayanê astengkeran keno, her roje bi tedayê tepişîyayîşî rî bi rî yê. Weşangerîya azade, vengê heqîqetî ya. Ganî pêro cezayê ke rîyê xebatanê rojnamegerîye ra dîyayê, bêrê betalkardiş, sansur bêro wedaritene û xebatkarê çapemenîye bi hawayêko azad karê xo bikerê.

Şertê Xoserîye yê Herêmî 

Yewna gama muhîm o ke ganî ma biîsrar bînê rojdemî, Şertê Xoserîye yê Herêmî yê Ewropa yo. Dewleta Tirkîya no şert îmza kerdo, labelê xeylê madeyanê ci rê şerh ronayo. Nê şerhî, xoserîya herêmîye bêqewet veradenê, sîstemê qeyûman anê û merkezîyetgerîya otorîtere pawenê. Ganî pêro nê şerhî cade bêrê wedaritene. Xoserîya herêmîye, hem seba adaletê komelkî, hem seba demokrasîya xocayîye hem zî seba naskerdişê nasnameyanê cîya-cîyayan şert a. Rayberîya xosere, nê welatî parçe nêkena; dermanê qeyranê sîyasî û îdarî ya.

Zihnîyeto qedexeker o ke serê ziwanê dayîke de ameyo ronayîş, sûcêko merdimîyî yo ke qet nîno efûkerdiş. Ziwan, nasnameyo, rûmeto û vîrê yew şarî yo. Qedexekerdişê ziwanan, qedexekerdişê cuye bi xo yo. Perwerdeyê bi ziwanê dayîke, huquqo tebîî yo. Nê heqî, paştîya xo dayê metnanê mîyanneteweyîyan. Heta ke waştişanê hiquqîyî yê rêxistinanê sey UNESCO’yî dîqet nêgêrê û standardîzasyonê ziwanî qebul nêbo, adaleto cîhanî pê nêyeno. Ganî dewlet zext û asîmîlasyonê serê ziwananê qedîman ca verado. Wezîfeyê pêro dezgehan, mamosteyan, kedkaranê perwerdeyî û roşnvîran o ke nê zihnîyetî deşîfre bikerê. Ruhê pîrozbîyayîşanê sey 15ê Gulane keno ke ma nê têkoşînî hîna pîl bikerê û vejê kuçeyan. Çi wendegehan de, çi weşangerîye de, çi zî cuye de, ziwanê dayîke ganî biqanûnî bêro garantîkerdiş û azad bêro qiseykerdiş.

Adalet û heqîqet do ser bikewo

Seba nê pêro waştişan, çi ganî bêro kerdiş? Têkoşîno legal û huquqî ganî bêro xurtkerdiş. Rêxistinê komelê sîvîlî, sendîkayî, partîyê sîyasîyî û weşangerîya azade ganî yewbîyayîşêk awan bikerê û nê waştişan berz bikerê. Ganî qanûnê ke azadîyan xeniqnenê Meclîs de bêrê nîqaşkerdiş û bi lezî bêrê vurnayîş. Mîyanê polîtîkayanê dewlete de, qebulkerdişê xoserîye û heqê perwerdeyê ziwanê dayîke gamê tewr muhîm ê. Perwerdeyê bi ziwanê dayîke ra heta azadîya sîyasetî, heta xoserîya herêmîyan; nê heme pîya girêdayeyê. Têkoşînê demokratîkî bi qerardarîye dewam biko, roşnîya pergalêko weş do bireso welatî. Qeydeyê rastnuştişî û qelema xoverdayîşî, ma rê rayîr nîşan dano. Adalet û heqîqet, peynî de do ser bikewo.