Qirkerdişê Zîlanî dînanîzmê xo hema zî paweno
Serra 1930î de, semedê fetisnayîşê Xoverdayîşê Agirî, herêma Dola Zîlanî de bi des hezaran sivîlî ameyî qetilkerdene. No qetlîam, rîpelanê tarîxî de yew lekeyo sîya yo û travmayê nê serebûtî mîyanê kurdan de heta ewro dînamîzmê xo paweno. Zîlan, tenya yew nameyê cografyaye nîyo; ewro sembolê yew dêjî û waştişê edaletî yo
Zafer Veşîn
Rojêka hamnanî, 8ê hezîrana 1930î de, bi 10.000 ra zêdêr lejkerê Komara Tirkîya dormeyê Koyê Agirî pêro girewt. Armancê nê operasyonî, bi temamî bifetisnayîşê Xoverdayîşê Agirî û çinkerdişê hêzanê kurdan bi. La nê operasyonê leşkerî, tenya vera şervanan nê, vera heme şarê herême, cinî, doman û extîyaran dest pêkerd. 20ê hezîrane de operasyonanê hîra û pîlan dest pêkerd û çend hewteyan ra dima, Dola Zîlanî bîye yew deryayê gonî. Bi des hezaran merdimê bêguneyî na dole de ameyî qirkerdene, dewan ameyî vêşnayene û herême bi temamî bîye wêrane.
‘Dola Zîlanî bi meyitan bîya pirr’
Tarîxê kurdan, bi xoverdayîş û qetlîaman ameyo nuştene. La Qirkerdişê Zîlanî, mîyanê nê tarîxî de wayîrê cayêkê zaf xususî yo. Çunke tîya de yew qirkerdişo sîstematîk û bêsînor ame kerdene. Dola Zîlanî de, tenya însanî nêameyî kiştene; eynî wext de cuye, kultur, heywanî, karkerîya zîretî û dar û berî zî ameyî vêşnayene û qedînayene. Rojnameyê ê wextî, bi sernuşteyên sey "Dola Zîlanî heta fekê xo bi meyitan bîya pirr" bi eşkerayî behsê nê qirkerdişî kerdêne û qala "pakkerdişê herême" kerdêne. Nê xeberî yê çapemenîye, nîşan danê ke Qirkerdişê Zîlanî tenya yew bîyayîşo lejkerî nîyo, bîyayîşêkê komelkiştişî (jenosîd) yo ke bi qerarê dewlete ameyo kerdene.
Travmayo ke nê qetlîamî mîyanê kurdan de viraşto, zaf xorîn û derg o. Bi desan serrî, şarê herême nêeşkayo bi rehetî qala nê qetlîamî bikero. Ters, tehrîbatê derûnî û polîtîkayê asîmîlasyonî, bîyî sebeb ke na êşîye wextêko derg mîyanê zerrîya înan de sey yew sirrî bimanê. La kurdan, tarîxê xo de her tim dejanê xo bi hunerî û ziwanî mojnayî. Destanê deyîrbazan û deyîranê kurdan de, Qirkerdişê Zîlanî tim cuye reyna. Gonîya ke ava Zîlanî de şîyêne, deyîran de amîye vatiş, şînî ameyî kerdene. Na travmaya psîkolojîke û komelkî, tenya ê neslî rê nê, neslanê bînan rê zî wext bi wext vîyarte. Şarê kurdî, bi nê derdî, nasnameyê xo yo sîyasî û kulturî reyna awan kerd.
Waştişê edaletî
Ewro ma zaf eşkera vînenê ke Qirkerdişê Zîlanî tenya yew rîpelê tarîxê verênî nîyo. O, zîhnê komelî de, vîrê şarî de hema zî cuyenê û tesîrê xo dewam keno. Şarê kurdî, wazeno ke no tarîxo tarî bêro eşkerakerdene, arşîvî bêrê akerdene û heqîqet bêro vînayene. Bê qebulkerdişê heqîqetanê tarîxîyan û bê rîbirîameyîşê nê qetlîaman, ronayîşê yew komelê demokratîkî, aştîyane û azad zaf zehmet o. Birîna Zîlanî, heta ke heqîqet asê nêbo û edalet nêro ca, do nêkewo û pîye nêgêro. Coka, xatireya Dola Zîlanî, ewro semedê kurdan hem yew şîn o, hem zî yew dîrekê waştişê edaletî, heqîqetî û xopawitişî yo.
