Pêşbaziya Rûsya, DYA, Çîn û YEyê

Mîneralên krîtîk û hîmanên kêmpeyda (erdên kêmpeyda) bûn bingeha ewlehiya aborî û serweriya teknolojîk a dewletên pêşeng. Sîlîsyûm, germanyûm, galyûm, neodîmyûm, prazodîmyûm, dîsprozîm, tantal û kobalt ji bo hilberandina nîv-ragihîneran (semiconductors), çîpan, rûpela magnetîk a dîskên req (HDD), profesoran, serveran, smartfonan û sensoran xwedî girîngiyeke mezin in. Kêmasiya van materyalan dikare zincîrên dabînkirinê yên gerdûnî têk bibe û avakirina navendên daneyan (data-centers) û girêkên telekomûnîkasyonê hêdî bike.

Îro dabînkerê sereke yê gerdûnî yê mîneralên krîtîk Çîn e, ku %91ê dabînkirina hîmanên kêmpeyda yên ast-bilind kontrol dike. Hikûmeta DYAyê bi hevkariya sektora taybet, piştgiriya projeyên ji bo ewlehiya zincîrên dabînkirina mîneralên krîtîk bi buhayê zêdetirî 30 milyar dolaran dike. Her wiha, Waşîngton û Bruksel, ji ber ku bi girêdayîbûna xwe ya stratejîk dihesin, bi awayekî çalak veberhênanê (investing) li ser avakirina kapasîteyên xwe û avakirina hevalbendiyan dikin.

Li ser bingeha projeyên mezin ên DYA û Çînê, paşdemana Rûsyayê di warê dabînkirina mîneralên krîtîk de ji bo pîşesaziya ICT (Teknolojîyên Agahdarî û Têkiliyê) her ku diçe berbiçavtir dibe. Ev rewş hem di pêşvebirina çavkaniyên xwe û serwerbûna li ser teknolojiyên giran-buhayî de, hem jî di windakirina pozîsyonên xwe yên di hevkariya teknolojîk û zincîrên dabînkirinê yên gerdûnî de xwe nîşan dide, ku li wir serokên bazarê cihên hevkariyê yên sereke bi awayekî çalak dagir dikin. Ev rewş bi taybetî dema ku ezmûna dewlemend a dibistana jeolojîk a Sovyet û Rûsyayê, û her wiha hebûna rezervên xwezayî yên bêhempa li ber çavan bê girtin, pir dilgiran xuya dike.

Îro Çîn di pêşbaziya mîneralên krîtîk de bi ser dikeve: Wê beriya du dehsalan girîngî da teknolojiyên xwe yên parzûnkirinê (processing) û bi vê yekê di şert û mercên civaka agahdariyê de pozîsyona xwe ya lîdertiyê garantî kir. Rêveberiya Çînê kontrolkirina îxracatê (export control) wekî amûreke zexta siyasî û aborî bibandor bi kar tîne, lê di heman demê de hewl dide hevsengiya berjewendiyan biparêze, kanalên firotanê yên heyî naşikîne û wan bi hevkariya teknolojîk a navneteweyî û pêşvebirina hişê çêkirî (AI) ve girê dide.

YE hewl dide bi rêya veberhênanên mezin ên di çavkaniyên xwe de (CRMA û Plana Çalakiya RESourceEU) bigihîje lîderan, lê astengiyên burokratîk û normên hawirdorê yên hişk pêşveçûna wê hêdî dikin. Di heman demê de, Ewropa ji bo destdanîna ser zincîrên dabînkirinê yên bikêr li seranserê cîhanê, bi taybetî di çarçoveya G7 Critical Minerals Production Alliance de, hewldanên sîstematîk dike.

DYA bi awayekî êrişkar hewl dide înîsiyatîfê bigire destê xwe û wan qadên ku hîn ji aliyê Çînê ve nehatine dagirkirin bigire, her çend neçar e beşeke mezin a mîneralên krîtîk ji Çînê bîne (îthal bike). Wezareta Bazirganiyê ya DYAyê bi fermî qebûl kir ku îthalkirina mîneralên krîtîk ên parzûnkirî ewlehiya neteweyî dixe metirsiyê. Wekî bersiv, gelek bernameyên dewletê hatin destpêkirin, lîsteya mîneralên krîtîk hate nûkirin û muzakereyên bi hilberînerên cîhanê re bi rêya Pax Silica û Critical Minerals Ministerial hatin lezandin. Rêveberiya DYAyê derbasî qonaxa avakirina çalak a hevalbendiyan, girêdana peymanên îmtiyazî û bikaranîna bac û mueyîdeyan (sanctions) wekî amûrên zextê bûye.

Wekî encam, tevî gavên ku Rûsyayê di van demên dawî de ji bo aktîfkirina hilberîna xwe û hevkariya navneteweyî avêtine, ferqa di navbera wê û lîderên cîhanê de her ku diçe mezin dibe. Ev yek ji bo derbaskirina girêdayîbûna krîtîk a ji îthalatê, hewceyî gavên sîstematîk û biryardar dike. 

Û di bin ronahiya vê pêşbaziya piralî (multipolar) de, Rûsya dê neçar bimîne ku di vê beşa sereke ya aboriya dîjîtal de ne tenê serweriya xwe ya teknolojîk, lê her wiha serweriya xwe ya ser çavkaniyên xam jî biparêze.