Kurd û sosyolojiya dîrokî ya kurdbûnê

Kurd gelekî kevnar in ku ne tenê di bin siya çiyayan de jiyan, wan bîranîna hezaran salan a Mezopotamyayê jî parast û hîn jî diparêzin.

Kurd, wekî yek ji gelên herî kevin û kûr ên Rojhilata Navîn, hilgirên berdewamiyeke dîrokî ne ku bi hezaran salan li ser erdnîgariyeke berfireh, ji Mezopotamyayê heta çiyayên Zagros û Torosê heta deşta Îranê dirêj dibe. Gelek çavkaniyên dîrokî û akademîk kurdan wekî yek ji civakên xwecih û kevnar ên herêmê dihesibînin. Jiyana niştecîbûyî ku bi taybetî li ser xeta Mezopotamyaya Jorîn bi pêş ketiye, rêxistina civakî ya ku li herêmên çiyayî hatiye domandin û berdewamiya xurt a çanda devkî, di dîroka Rojhilata Navîn de kurd kirine yek ji mijarên sosyolojîk ên herî kevin.

Di vî warî de, kurdbûn ne tenê nasnameyeke etnîkî ye ku di serdema nûjen de hatiye destnîşankirin; ew şêweyeke kevnar ê hebûna civakî ye ku di nav bîra dîrokî ya dirêj a Rojhilata Navîn de hatiye şekildan. Her çend Mezopotamya mazûvaniya ezmûnên bajarvaniyê yên yekemîn di dîroka mirovahiyê de kiribe jî, civakên kurd jî bi avahiyên xwe yên civakî yên bêhempa li kembera çiyayî ya bakur a vê hewza şaristaniyê hebûn. Ev jiyana ku li dora çiya, deşt, plato û geliyan ava bûye, têkiliya kûr a nasnameya kurdî bi vê derê re ji hêla sosyolojîk ve diyarker kiriye.

Li Rojhilata Navîn, erdnîgarî faktora herî girîng e ku mayîndebûna dîrokî ya gelan diyar dike. Ji bo kurdan, xeta Toros-Zagros ne tenê qadeke jiyanê ye; ew stûna sereke ya bîra kolektîf, berxwedana civakî û berdewamiya çandî ye jî. Li seranserê dîrokê, ev kembera çiyayî hem weke stargehek parastinê û hem jî weke zemîna xwezayî ya rêxistina civakî xizmet kiriye.

Ji ber vê yekê, di sosyolojiya nasnameya kurdî de, erdnîgarî ne tenê wekî hawirdorek fîzîkî lê ew weke arşîvek dîrokî ya nasnameyê jî tê dîtin. Hêmanên fezayî yên wekî gund, zozan, çiya û deverên sînor hilgirên hesta aîdiyetê ne ku ji nifşekî têne veguhastin. Berevajiyê gelek gelên li Rojhilata Navîn, girêdana di navbera fezayê û bîranînê de di civaka kurdî de pir xurt e.

Hêza herî mezin a gelên kevnar zimanê wan e, ku bîra dîrokî hildigire. Ji bo kurdan, guhertoyên zimanî yên wekî kurmancî, soranî û zazakî ne tenê şêweyên ragihandinê, ew ji girîngtirîn delîlên sosyolojîk ên berdewamiya dîrokî ne. Çanda devkî, destan, dengbêjî (çîrokbêjî), şîn û vegotinên gelêrî bîranînek ji dîroka nivîskî pir kevintir heya roja îro hildigirin.

Ji ber vê yekê, zimanê kurdî wekî yek ji kevintirîn berdewamiyên çandî yên Rojhilata Navîn tê hesibandin. Stran û destan ne tenê berhemeke hunerî, ew arşîveke zindî ya hebûna dîrokî ya gelekî ne.

Pêkhateya kurdan a civakî ya dîrokî ji mêj ve li dora eşîran, malbatên berfireh û desthilatdariyên herêmî hatiye şekildan. Ev pêkhate modela bingehîn a hevgirtinê bûye ku civaka kurd di nav aloziyên siyasî yên Rojhilata Navîn de xwe parastiye. Her çend împaratorî, sînor û dewlet guherîn jî, berdewamiya girêdanên civakî hêza dîrokî ya nasnameya kurdî parastiye.

Di serdema modern de, derketina holê ya dewletên neteweyî, xêzkirina sînoran, koçberî û pêvajoyên bajarvaniyê nasnameya kurdî bi şêweyên nû ji nû ve hilberandine. Lê belê, ev veguherîn ne wendakirina aîdiyeta kevnar e; berevajiyê vê, ew jinûveşekildana nasnameya dîrokî ye di nav jiyana bajarî ya modern, perwerde û çanda dîjîtal de.

Peymana Sykes-Picot a 1916an û rêkeftinên sînor ên piştî şer, erdnîgariya kurdan a yekgirtî ya dîrokî parçe kir, ew di nav çar yekîneyên siyasî yên cuda de hiştin: Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriye. Tevî vê dabeşbûna dîrokî, kurd îro yek ji aktorên civakî yên herî girîng in li Rojhilata Navîn. Ev di serî de ji ber mezinahiya nifûsê, lê di heman demê de ji ber rehên dîrokî yên kûr, berdewamiya erdnîgarî ya bênavber û bîranînek kolektîf a bihêz e. Tevî ku ji hêla sînoran ve parçe bûne jî, zimanek hevpar, çand, bîranîn û hesta aîdiyetê civaka kurd zindî hiştiye; bi vî rengî, kurd di hevsengiya jeopolîtîk, siyaseta sînor û veguherînên civakî yên herêmî yên Rojhilata Navîn de bûne elementek diyarker.

Ji ber vê yekê, nasnameya kurdî ne tenê beşek ji cihêrengiya etnîkî ya Rojhilata Navîn e, lê di heman demê de yek ji hêmanên sereke ye ji bo têgihîştina berdewamiya dîrokî ya herêmê.

Wekî yek ji gelên herî kevin di dîroka Rojhilata Navîn de, kurd berdewamiyeke civakî ya bihêz temsîl dikin ku bîranîna kevnar a Mezopotamyayê digihîne roja îro. Sosyolojiya kurdbûnê, dema ku bi perspektîfên erdnîgarî, ziman, bîr, avahiya eşîrî, modernîzekirin û veguherîna siyasî ve were lêkolînkirin, ne tenê dîroka gelekî, lê di heman demê de stûna dîrokî ya tevahiya Rojhilata Navîn jî dide nasîn.

Ji vî alî ve, nasnameya kurdî bîranîneke şaristaniyeke kevnar e ku ji rabirdûyê heta niha dirêj dibe, berxwedaneke civakî ya bihêz û nasnameyeke dîrokî ye ku di serdema modern de ji nû ve hatiye hilberandin.