Rojnamegerî kurdan xetêka xoverdayîşî ya tarîxî ya

Meşaleyo ke Mîqdat Bedirxanî 22ê Nîsana 1898î de Qahîre de fîna, ewro zî rayîrê 120 serrî vîyarto, roşn keno. Edetê Çapemenîya Azad o ke bi Rojnameyê Kurdîstanî dest pêkerd, Apê Musayan ra dewrê Gurbetellî Ersozan bîyo; binê rîyê bedelanê giranan, sansurê sîstematîkî û tedayê darazî de zî dest bi cigêrayîşê heqîqetî ra nêverada. 

Bi wesîleya 22ê Nîsane Roja Rojnamegeranê Kurdan ma Hemserekê Komelaya Rojnamegeran ê Dîcle Firatî (DFG) Selman Çîçekî reyde ropartajêk viraşt. Ma ey reyde babetê astengîyê fîîlî û dîjîtalî yê ke rojnamegerê ke seha de yê raştê zilm yenê, rojnamegerîya aştîye ya ke vera dêsê dezenformasyonî yê medyaya serdestan de awan bîya û rolê weşangerîya kurdkî yê cuyayî yê mîyanê xoverdayîşê komelkîyî de qisey kerd. Selman Çîçek xususî hempîşeyanê xo yê ciwanan o ke nê mîrasî kirişenê rê vengdayîşêko tarîxî da.

bMeşo ke bi rojnameyê Kurdîstanî yê ke Mîqdat Bedirxanî 22ê Nîsana 1898î de surgin de vet, 120 serrî yo ke domyeno. Gamêka verêne ya ke surgin de ameya eştene ra heta ewro, misyonê "Gêrayîşê heqîqetî" yê rojnamegerîya kurdan û sey Hemserekê Komelaya Rojnamegeran ê Dîcle Firatî şima nê mîrasê tarîxîyî senî erjnenê?

22ê Nîsane, seba rojnamegeranê kurdan teyna yew tarîx nîya; sîmgeya vîrî, xoverdayîşî û cîgêrayîşê heqîqetî ya. No tarîx, têkoşîn û barê çapemenîya kurdan o ke seserrî vîyarto, temsîl keno. Rojnamegerîya kurdan, berhemê yew raywanîye ya ke bi Rojnameyê Kurdîstanî dest pêkerda. Na raywanîye, pê weşananê sey Azadiya Welatî heta ewro bêvindertiş dewam kerde. Her yew rojname, her yew weşan, teyna xeberî nêvetî; eynî wext de berpirsîyarîya venga şarê kurdî bîyayîşî zî kirişt.

Edetê çapemenîya kurdan, teyna bi armancê malumatdayîşî est nêbîyo. Eynî wext de pawitişê heqê xebergirewtişê şarî, pawitiş û xurtkerdişê nê heqî rê têkoşîn da. Coka tarîxê rojnamegerîya kurdan, eynî wext de tarîxê bedelan o ke rayîrê heqîqetî de ameyo dayîş o. Serranê 90î, dewranê tewr giranan yê nê têkoşînî ra yew bîyî. Rojnamegerî ameyî qetilkerdiş, rojnameyî ameyî padayîş, torê vilawekerdişî ameyî hedefgirewtiş. Labelê rîyê nê heme zextan ra çapemenîya kurdan gamêke peyser nêeşte.

Edetê Çapemenîya Azad o ke bi mîrasê nameyanê sey Musa Anterî pîl bîyo, ewro zî payra yo. No edet, teyna rojnamegerî kerdene nîyo; eynî wext de heqîqet pawitene, xoverdayene û estbîyayene yo. Dinya de zaf cayan de binpaykerdişê azadîya çapemenîye bibê zî, yew edetê çapemenîye yo ke rayîrê heqê xebergirewtişê şarî de bedelê winasî giranî dayê xora kemî vînîyeno. Rojnamegerîya kurdan, bi nê hetê xo teyna yew pratîkê pîşeyî nîya; eynî wext de xetêka xoverdayîşî ya tarîxî ya.

b Tirkîya û Kurdîstan de, ameyîşê edetê Çapemenîya Azade ra; seha de rojnamegerê kurdî bîyayene her wext reyde bedelê pîlî dayene, bînê sansur û tedayê darazî zî dir ardî. Ewro hempîşeyê şima yê ke seha de xebitîyenê raştê kam astengîyanê bingeyênan yenê û sey DFG şima vera nê zextan de senî torêka paştgirîye awan kenê?

Zextê ke rojnamegeran rê yenê kerdene ewro resayê yew daraxêko cîddî; zêdebîyayîş ra no zext hîna zî giran beno. Tirkîya de fealîyetê rojnamegerîye, bi mudaxeleyanê raşteraşt yê îqtîdarê sîyasî sîstematîk sînor beno. Nê mudaxeleyî teyna bi mekanîzmayanê îdarîyan sînor nêmanenê; serê prosesanê darazî û awanîyanê sazîmanîyî ra zî xorîn benê. Babetî çarçeweya sereraştkerdişê ke sey Qanûnê Dezenformasyonî yeno zanayene de, bi îdîaya “malumatê xapînokî yê şarî eşkera vila kerdene” derheqê zaf rojnamegeran de tehqîqat ame destpêkerdiş. Nê tehqîqatan ra yew qismêkê pîlî bedilîyayî dewa û dozan, tayê rojnamegerî bi nê bahaneyî ameyî tepiştene. Astengkerdişê rojnamegeranê ke seha de xeberan teqîb kenê nika îstîsna nîyo, bîyo pratîkêko vila. Cayanê çalakîyan de, verê mehkemeyan de yan zî cayanê ke tede hedîseyê gelemperî qewimîyenê de xebata rojnamegeran fîîlen yena sînorkerdiş.

Pîya bi nê, estbîyayîşê rojnamegeran o dîjîtal zî yeno hedefgirewtiş. Hesabanê medyaya komelkî rê astengîyê resayîşî yenê ardiş, muhtewayî yenê wedaritiş û kanalê resayîşê gelemperî yenê tengkerdiş. Peyser girewtişê heqanê bingeyênan yê seba fealîyetê pîşeyî, sey kartê çapemenîye ke keyfî yeno kerdene, rojnamegeran hema zî bêgarantî keno. Wexto ke nê heme tetbîqatî yenê têhet, teyna binpaykerdişê şexsî nêvejîyenê werte; yew tabloyê zextî yo pêroyî yo ke rojnamegerîye bi xo keno hedef vejîyeno werte. No tablo, seba azadîya çapemenîye her ke şono rewşa yew xalêka şîk û fikar vîrazena.

b Medyaya serdeste ya ke tewirê xo yê vera hedîseyanê komelkîyan de bi taybetî zî meseleya kurdan de, ziwanêko manîpulatîf yan zî yewtipî xebitnena rê; çapemenîya kurdan wexto ke hedîseyan şarî rê asan kena senî ziwan û perspektîfêk awan kena? Gorê şima tesîrê çapemenîya azade yo wedaritişê nê dêsê dezenformasyonî çi yo?

Ziwanê ke medyaya Tirkîya xebitnena, bi zafêrî kodanê cîyakeran ra şikil girewto. Na rewş teyna medyaya nêzdîyê îqtîdarî reyde sînor nîya; xeylê organanê weşanî yê ke xo sey muxalîf name kenê de zî şopê eynî ziwanî vînîyenê. Heta dem bi dem no vatiş, mecrayanê ke xeta çep û sosîyalîste de weşan kenê rê zî sirayet keno. No tablo, Meseleya Kurdan seba demokrasîya Tirkîya çira yew "kaxizê turnusolî" wezîfeyî vînena eşkera keno. Çunke mesele teyna çareserîya sîyasî nîya; eynî wext de meseleya vurîyayîşê zîhnîyetî ya. Ziwanê cîyakero ke seserran ra zêdêr o ameyo viraştene û newe ra yeno viraştene, îhtîmalê aştîye bêro qiseykerdiş zî, xo dewam keno.

Mîyanê medya de zî refleksêko winasî esto. Tuta ke rexneyî aseno labelê vateyê serdestî newe ra keno pîl, heta dem bi dem ey hîna wişk keno, yew tewiro "qral ra zêdêr qralcî" bal anceno. Na rewş, wexto ke zemînê nîqaşê gelemperî teng keno, temsîlkerdişê nasname û talebanê cîyayan o qerarî zî zehmet keno.

Vera nê de çapemenîya kurdan, mîyanê xîretê averberdişê xetêka rojnamegerîye ya cîya de ya. Babetî bi perspektîfê rojnamegerîya aştîye, yew nêzdîbîyayîşêk o ke cayê newe ra viraştişê ziwanê pêrodayîşî de, vurîyayîşê ey hedef geno, eşkera keno. Bi nê hetê xo teyna xeberan nêdana, eynî wext de serê ziwan û vateyî ra rolêko ke îmkanêkê demokratîkbîyayîşî pêşkêş keno, xo ser o gêno.

Labelê no xîret hema zî pîvanê komelkîyî de nêresayo yew tesîrêko bihêz. Tewr muhîman ra yew o yo ke çapemenîya kurdan tim reyde raştê zext, padayîş, daraz û dorpêçê ekonomîkî yena. Binê nê şertan de şarêko hîra rê resnayîşê vengê xo de zehmetîye antene, sey problemêko awanîyî estbîyayîşê xo dewam keno. 

Rojawan û Rojhelato Miyanên de rojnamegerîya kurdan, binê şertanê şerî û zextanê giran de nê prosesan teqîb kena. Ê herinda şerî de, vera sîyasetê sansurî û hêrişan de, seba raştîye têkoşînêko pîl danê. No rayîr de xeylê rojnamegerê kurdî ameyî qetilkerdiş, kişîyayî, la qelama înan nêkewt erd. Çapemenîya Azade, bi bedelanê zaf giranî venga şarê kurdî resnena pêro dinya. Bi desan xebatkarê heqîqetî weşîya xo daye, la qelema înan ewro zî tarîtîye şiknena û rastîye nîşan dana.

b Çapkerdişê rojnameyo verên ra heta nika weşangerîya kurdkî (bi lehçeyanê kurmancî, zazakî û ê bînan) kerdene, eynî wext de vera polîtîkayanê asîmîlasyonî de bîya xetêka xoverdayîşî ya kulturî. Ewro bi averşîyayîşê medyaya dîjîtalî zî, nuqtaya ke xebersazîya bi ziwanê dayîke resaya û eleqeyê neslanê ciwanan yê çapemenîya kurdkî şima senî teqîb kenê?

Mi kurdkîya xo piranîye bi wendişê Azadiya Welatî aver berde. Çunke metnanê edebîyan de ziwan, gorê uslubê nuştoxî eşkeno bivurîyo; dem bi dem giran beno, xîtabê dormeyêko tengêrî keno. Hema ziwanê rojnameyî cîya yo: tewr sade, tewr raşteraşt û ziwano tewr nêzdîyê şarî yo.

Hûmarê ke her hewte weşanîyenê bi nîzamî wendiş, ziwanî mîyanê herikîyayîşê cûya rojane de musayîşî mumkun keno. Nimûne yew rojnameyê 12 rîpelîyî mîyanê yew saete de wendiş zî, averberdişê xezîneya çekûyan ra heta qabîlîyetê cumleviraştişî, zaf waran de feydeyo cîddî keno. Sey yewêk o ke nê yew bi yew tecrube kerdo eşkena vaja; Rojnameyê kurdkî wendiş, teyna xeber dîyayîş nîyo; eynî wext de ziwanî ciwîyayîş û musayîş o. Coka rojnameyê kurdkî, teberê weşanbîyayîşî de tewirê yew wendegehê ziwanî yo. Mîyanê wendox û ziwanî de yew girêyo raşteraşt awan keno; ziwanî keno yew parçekê ciwîyayîşê rojaneyî.

Platformanê dîjîtalan de hîna zî asayeyî bîyayîşê kurdkî, eşkeno komelkîbîyayîşê ziwanî lez bikero. Çunke yew ziwan çiqas zaf waran de bêro xebitnayene, çiqas bikewo mîyanê ciwîyayîşê rojaneyî yê zaf merdiman, ewqas xurt beno û beno dima/rojê ameyeyî.

Namzedanê rojnamegerîya kurdan yê ciwanan ê ke na qeleme ke Apê Musayan ra, Gurbetellî Ersozan ra dewr girewto, ewro kuçeyan de, meydanan de û korîdoranê edlîye de kirişenê rê, bi wesîleya 22ê Nîsane Roja Rojnamegeranê Kurdan şima wazenê çi tewsiye bikerê? Heqîqetan ra tawîz medê. 

Bi înad dima heqîqetî ra şorê.