Meydanê Çarçirayî, 31ê adare 1947, Verba şeveqa Sîyaye...

Mijê ko tarî û serdinî şaristanê Mahabadî girotbi binê baskê xo. Leşkerê Îranî sey virêsiya tersî dorgîya meydanî girotbi. Generalê artêşê Îranî bi reqa-reqa potînanê xo, nêzdîyê Qazî Mihemedî bi. Qazî, miyanê eba xo de, sey dara çinare ke kokê xo xoreyê erdî de ya bi rûmet vindertbi. 

Generalî bi huyayiş vat; "Qazî! Biewni na meydanî... To vatê qey Sovyet do bieşko to bi xelesno. Stalînî ti rotî! Ti nika na sêdare de tenê yî. Çira ti Barzanî reyde nêşîyî teber? To xeyalê ke zaf pîl kerd, labelê xeyalê to bi çend serran zî nêramit."

Qazî Mihemedî bi vengê ko nerm labelê sey qaleya Amedî qewîn vat; "General, ti şaş fam kenê. Ez tenê nîya. Ez nika bi xeyalê hezar serran ê na erdî reyde nêşina na sêdare. Stalînî ez nêrota, rûmetê xo maseya petrolî de rot. Ez bi îradeyê xo Mele Mistefa Barzanî rey de nêşîya teber, eke ez bişîyayênê, şima do na şaro kurd qir bikerê. Mergê min, seba nê şarî do bibo bîrewerîyê ka xurt û nêmerg."

Generalî (bi hêrs): "Bîrewerî? Merdeyî nêeşkenî bîrewerîye virazê! Ma do nameyê to zî, alaya to zî nê meydanî de binê ax bikerim. Tu nêtersenî Qazî? Nika na bende do nefesê to bibirno"

Qazî Mihemedî çimê xo kerdî xore û ewna çimanê Generalî ra: "Ters seba merdimanê bêbawerî yo General. Şima nika nefesê min birnenê, labelê şima do bi hezaran nefesanê bînan miyanê na meydanî de her siba hîs bikerê. Na alaya ke şima nika erzênî erdî, do rojeke bibo virêsiya serê heme kurdan. Ez qehremanê ke trajîk nîya, ez tenê toximê ko neteweyî ya ke nika her de yena ramitiş”

Generalê Pehlewî bi ters û xovê zeriya xo vat; "Bes o! Bende bikerê milê ey!"

Qazî Mihemedî bi destê xo bende girot. Generalî ewna ke Qazî huyeno. No huyayîş, huyayîşê serkewtinî bi.

Vengê Qazî Mihemedî yo peyin; "Bijî Kurdistan! Bijî azadî!"

Generalê tersonek tenê bi çek û leşkeranê xo qisey keno, labelê Qazî fina Pêşewayê şarê xo bi tarîx û bawerîye cewab dano.

Pêşewa Qazî Mihemed

Qazî Mihemed yew rayberî ko sîyasî yo ke tarîxê kurdan de cayê ko zaf muhîm tepişeno. Bi taybetî sey awankar û serokkomarê Komara Kurdistanî (Komara Mahabadî) yeno nasnayene. Qazî Mihemed serra 1900î de Mahabad de ameyo dinya. Keyeyê ey roşnvîr û zana bi. Ey serra 1945 de partîya PDK-Î (Partîya Demokrat a Kurdistanê ya Îranî) awan kerd.

22yê Çeleyê 1946 de Meydanê Çarçirayî de xoserîya Kurdistanî îlan kerde û bi serokkomar. Na komare her çend temenê xo kilm bî (11 aşmî), la seba nasnameyê kurdan bi sembolo ke pîl.

Wextê ey de perwerde bi kurdî bi, kovar û rojnameyî bi kurdî weşanîyayî. Alaya Kurdistanî û sirûda Ey Reqîb ya ke ewro zî yenê şixulnayene, wextê ey de ameyê qebulkerdene. Şarê Rojhilatî ey rê vanê: "Pêşewa" (Rayber). O sîyasetmedaro ko modern bi, ey bawer kerdêne ke meseleya kurdan bi dîyalog û xebata sivîle çareser biba.

Serra 1946 de, wexto ke Artêşa Îranî kewt Mahabadî, Qazî Mihemed seba ke şarê xo tenê nêverdo Mahabad ra nêvejiya. 31ê adara 1947 de, cayo ke komare îlan kerdbî, Meydanê Çarçirayî de ameye darde kerdene.

Wesîyetê Pêşewa Qazî Mihemedî yê kurdan rê;

"Bi nameyê Homayê Dilovan û Dilovînî..."

"Şarê min o mazlûm! Wa mabênê şima de pîsîya xiyanetî çinê bo. Heyfê şima bo ke şima bibê dişmenê yewbînî. Merdimê ke xayinîye kenî, ê her wext miyanê tarîxî de do rûreş (şermezar) bê. Gedeyanê xo bidê wendiş. Çekê ma yo tewr xurt zanistî û perwerde yo. Heta ke şima nêwanê, şima nêeşkenî rûmetê xo bipawê. Dinya bi zanistî vurîyena. Qet bawerîya xo bi dişmenanê xo meyarê. Çimkî dişmen her wext do seba berjewendîyê xo şima bixapîno. Ma zaf bawerîya xo bi şaranê binan ard, labelê ma tenê mendî. Na alaya ke nika destê min de ya, ez teslîmê şima kena. Wa na alaye qet nêkewa erdî. Na alaye rûmet û nasnameyê şima ya. Serekê xo bipawê. Eke şima peyê serekanê xo de nêvinderê, dişmen do yew bi yew şima çinê bikero." 

Miyanê kaosê Rojhilatê Miyanênî de wesîyetê Qazî Mihemedî nexşerayê yewîyî û azadî nîşanê ma dano.

Roca sîyaye û estbiyayîş

Roca sîyaye ya Çarçira tenê mergê merdimekî niya, miyanê tarîxê kurdan de nîşanê estbiyayîş ka felsefî ya. Wexto ke bende kewt ey mil, şarê êy çimanê êy de ters nêvîna, "roşnayîya sibayî" vînayêne. Goreyê felsefeya Sokratîk yan zî ya Nietzscheyî, merdimo ke verba mergî de bi rûmet vindert, o henî azad o.

Wexto ke Qazî Mihemed bende keno xo mil de, o henî nê sîyasetmedar û nê zî fermandar o. O beno sembolê kê bîrewerî. Qazî zanayêne ke mergê ey do bibo pirê miyanê şarê kurdî û do ameyoxê şarê xo awan bikero. Ey nîşan da ke "Pêşewa" nêbeno ke teslîm bibo, eke o teslîm bîyêne, "xeyalê azadîye" do miyanê hişê kurdan de bimerdê. 

Generalê Îranî waştê bi sêdaran Qazî bitersno. La wexto ke Qazî Mihemedî bi destê xo bende kerd mile xo pergalê tersî serûbin kerd bî. Qazî Mihemedî bi mergê xo yo bi rûmet, peynî ro mergê kurdan o bêveng ard û mergê kurdan o bi rûmet da destpêkerdene. No yew şoreşêko felsefî bi.

Meydanê Çarçirayî de, Qazî Mihemedî bi sêdaranê xo sînorê miyanê parçeyanê Kurdistanî zî herifnayî. Wexto ke ey vatî; "Bijî Kurdistan", ey tenê qala Mahabadî nê kerdêne. Ey qala xeyalê kurdan ê seyan serrî kerdêne. O xeyalo ke kurdî, miyanê hişê xo de "azad" bî.

Bende serdin bi, labelê milê Qazî germ bi. Gama ke ey bende girot û milê xo de kerd, ey zereyê xo de vatî: “Nika, ez henî miyanê her qelema ke kurdkî nusena de, miyanê hişê her gedeyo ke bi kurdkî waneno de do bicuyî. Ez henî tenê “Pêşewayê” Mahabadî yan niya,  ez rûhê seranserê Kurdistanîyan de ya.” 

A roje Dinya miyanê mijê sîyayî de mend, labelê hişê Pêşewa Qazî miyanê roşnayîya hezaran serrî de bi.

Bêtifaqiya Kurdan û kayê jeopolîtîkî

Komara Mahabadî miyanê vengîya qewetê dewletanê emperyalîstan de ameye awankerdene. Şerê Dinya yê Dîyîne qedîyabi, Îran zeyîf bibe û Yewîyiya Sovyetî waştêne Rojhelatê Miyanênê de cayê xo bigîro. Qazî Mihemedî no fersendo tarîxî vîna û zaf hol şixulna.

O wext kurdan zaf bawerîya xo bi Sovyetî (Stalin) ardî. Tarîxî nîşan da ke dewletê pîlî her wext berjewendîyê xo pawenî. Wexto ke Îranî û Sovyetî serê petrolî de peyman mor kerd, kurdî tenê mendî. Na yewe nîşan dana ke bêyî îtîfaqê ko stratejîk û xoser, îtîfaqê taktîkî her wext eşkenî bişikîyê.

Yew problemo bîney ke di Komare de têkilîya mabênê roşnvîran û serekê eşîran bî. Qazî Mihemed bi xo merdimê ko modern û roşnvîr bi. Waştêne pergalo ke komarî awan bikero. Labelê, tay serekê eşîran seba berjewendîyê xo yê şexsî û kican paştî nêda Komare. Na yewe zî nîşan dana ke "Heta ke yewbîyayîşo neteweyî ser sîstemê ko modernî awan nêbo, hîyerarşîya eşîrî eşkena her wext zerar bido îradeyê sîyasî."

Her çend Komare 11 aşmî bî zî, tesîrê aye 80 serrî yo ke dewam keno. Qazî Mihemedî fam kerdbi ke "Dewlet" tenê bi eskeran nêbena, dewlet bi alaye, bi ziwan, bi dibistan û bi sirûdan bena. Alaya Kurdistanî û sirûda Ey Reqîb wextê ey de qebûl bî. No nîşan dano ke Qazî Mihemedî zaf verê ra sermayeyê kulturî amade kerdbi. Eke ewro zî kurdî heme Mahabadî sey sembolo ke taybet û pîl vînenê, seba na xebata kulturî ya.

Wexto ke leşkerê Îranî ameyî Mahabad, Qazî Mihemedî eşkê barzaniyan reyde şiro, labelê nêşî. Qabê ke ser şarê ey qatlîam pêk nêro ey waşt ke bi sereyê xo û bi vînê xo şêro sêdare. Na yewe sîyaset ra hîna zaf, yew duristîya moralî û etîkî ya. Qazî Mihemedî bi mergê xo, ruhê "xoverdayîşî" miyanê şarê kurdî de kerd xurt û weş. Mergê ey bî yew hênîyê felsefî seba neslanê neweyan.

Kêmaniya dîplomasîyê Kurdan ê wextî 

Kêmaniya herî pîl a dîplomasîya kurdan ê o wextî, bawerîya zêde ya bi Yewîya Sovyetî bi. Qazî Mihemed û kadroyê ey, Sovyetî sey "birayo pîl" û pawitoxê azadîya şaran vîna. Labelê sîyasetê miyanneteweyî de "biratî" çiniya, "berjewendî" esta.

4ê nîsane 1946 de Sovyetî bi Îranî reyde serê petrolî de peymana "Qewam-Sadçîkov" mor kerd û kurdî miyanê kayê ke dîplomatîk de tenê mendî. Kurdan stratejîyê ka alternatîf amade nêkerdbî, yanî eke Sovyet peyser bikîşîyo ma do çi bikerim? No plan çinê bi.

Komara Mahabadî tenê bi Sovyetî reyde têkilîyê xo nayî ro. Dîplomasîya kurdan o wext nêeşka bi dewletanê Rojawanî (DYA û Îngilistan) reyde têkilîyê ka hevseng rona. Na kêmaniya ka gird bî. Loma Ingilistan û Amerîka, Komara Mahabadî sey "projeyê Stalînî" vîna. Eke kurdan bieşkê xo sey hêzê ke demokratîk û xosere nîşanê dinya bidayê, belkî polîtîkayê dewletanê Rojawanî hîna nerm bîyêne.

Dîplomasî tenê teber de nêbena, gereka zerre de zî yewbîyayîşê ko xurt bibo ke tu bieşkê mase de qewîm bê. Mabênê PDK-Î û serekê eşîran de o wext yewîyî çinê bi. Tayê eşîran seba ke têkîliya xo û  Îranî nêxerepnê paştgirîya xo ya dîplomatîk nêda Komare.

Qazî Mihemedî zaf hewl da ke nê fraksîyonan bikero yew, labelê hîyerarşîya eşîrî her wext vera "îradeyê yewbiyayişî" de bî asteng.

Îdealîzm an realizm?

Dîplomasîya kurdan ê o wextî miyanê "îdealîzm" û "realîzm" de asê menda. Dîplomasîya Qazî Mihemedî hîna zaf ser îdealîzmî "aştî" de rona bî. Dîplomasî her wext "kayêko nêştî" labelê Qazî Mihemed merdimê ko exlaqî bi. Êy nêwaştêne ke Mahabad bibo qada şerî û şaro sivîl bêro qirkirdene.

Qazî Mihemedî zanayêne ke Rojhilatê Miyanên de dewletê neteweyî benê dîktatorî. Ey waştêne pergalêko azad û xoser awan bikero ke tede her kes (azerî, ermenî, asûrî, farisî) azad bicuyê. Ey nîşan da ke kurdî nêwazenî bibê "dişmenê şaran û merdimayîye", bi dirûşmeya "Demokrasî seba Îranî, Muxtarîyet seba Kurdistanî" waştêne modelê ke weşîye virazo. No xeyal, badê 80 serî ewro zî di rojev de yo. Ewro zî kurdî wazenê civatêko demokratîk û pergalêko demokratîk awan bikerê û heme civakî miyanê aştî de bicuyê. Konfederalîzmo demokratîk, xoserîya herêmî yan zî modelê ke ewro Rojava de yan zî parçeyanê bînan de yenî nîqaşkerdene, heme xeyalê Qazî Mihemedî ardê ca.

Qazî Mihemedî o wext Yekîtiya Jinên Kurdistanê (YJK) awan kerd û cinîyî kerdî daxilê sîyasetî. Ewro dirûşmê sey "Jin, Jiyan, Azadî" ke Rojhelatê Kurdistanî ra vejîya û dinya de veng da, toximo ke Qazî Mihemedî û Mîna Xanim (hevsera Qazîyî) Mahabad de ramit bi. Xoverdayîşê cinîyan ke ewro biyo miyanneteweyî rûmeto ke Mahabad de dabî cinîyan ra yeno.

Ewro bi hezaran Mihemedî xover danê

Qazî Mihemedî Meydanê Çarçirayî de vatbi;"Ez şona, labelê hezar Mihemedî do peyê min ra bêrê." Ewro miyanê têkoşînê azadîye de, her ciwano ke çar parçeyanê Kurdistanî de serê xo berz kenî, sey "mîratgîrê" vînê Qazî Mihemedî yê. Alaya Qazî ya ke dişmenan Çarçira de eştbî erd, girota dest û serê heme Koyanê Kurdistanî de berz kerd. Ewro bi hezaran Mihemedî qabê azadiya Kurd û Kurdistanî him sengeran de xoverdanê û him zî xoverdayîşêko "zihnî" û "kulturî" yo ke bingehê xo Mahabad ra geno kenê. 

Ya herî muhîme, ewro xoverdayîşê kurdan hîna zaf serê "Qeweto Cewherî" awan bîyo. Kurdî henî fam kenî ke dîplomasî bêyî hêzê zereyî û yewbîyayîşo neteweyî pûç o. Qazî Mihemedî miyanê sêdare de wesîyet kerdbi, "Yew bibê!" Ewro her gama ke seba yewbîyayîşê neteweyî yena eştiş, xeyalê Qazî Mihemedî bi ca arena.

Ewro her çar parçeyê Kurdistanî de sîyasetê ka cîya-cîya esta, labelê "Hestê Neteweyî" bîyo yew. Wexto ke Kobanê de yan zî Mahabad de ser kurdan hêrîş bibo, Amed û Hewlêr wirzênî ser lingan. No "Yewbîyayîşo De-Facto" yo ke Qazî Mihemedî bingehê ey Mahabad de dabî destpêkerdene.

Bawerîya tewr pîl, bawerîya bi "qewetê xo" ya. Gama ke dewletê emperyalîstî yenî, ê ewnîyênî zereyê kurdan, eke kurdî miyanê xo de yew nêbê, emperyalîstî do biwazê înan parçe-parçe bişixulînê. Ewro kurdî hina zaf baş zanê ke dîplomasî bêyî qeweto leşkerî û yewbîyayîşê zereyî nêresena amancê xo. Yewbîyayîşê neteweyî ewro tenê nê "bi vateyan", gereka bi "dezgeyan" (sazîyan) bêro kerdene. Sey Kongreya Neteweyî, yan zî artêşêka yewgirtî.

Nika 6 partîyê kurdan serê modelê ke "Demokratîk" de yew bîyê. Na yewe peyamo ke xurt dano farsan, azerîyan û belûçan: "Ma kurdî amade yê ke bi demokrasî Îranî reyna awan bikerim. Qazî Mihemedî waştêne kurdî miyanê Îranî de bibê wayîrê nasnameyî. Na tifaqe, wesîyetê ey ê "Yewbîyayîşî" kerd raştîya ka sîyasî.

Mixabin ewro zî di maseya yewbîyayîşî de astengiyê tewr pîl raynê berjewendîyê partîyan û eşîranê. Felsefeya Qazî Mihemedî nîşanê ma dana ke heta kurdî "Berjewendîyê Neteweyî" nêkerê serê berjewendîyê partîyan, yewbîyayîşêko qewîn nêvirazyeno.

Wesiyetê Qazî û rewşo ewroyêne

Meseleya herifîna Îranî seba kurdan hem fersendêko tarîxî yo, hem zî xetereyêka pîl a. Eke ma dersanê 1946an (Mahabad) bîyarî verê çimanê xo, gereka stratejîya kurdan a Rojhilatî serê nê çar "stûnan" bêro awankerdene:

-Yewbîyayîşê hêzê zereyî; 1946 de parçebîyayîşê eşîran û partîyan bi sedemê rijnayişê Komare. Ewro, eke Îran biherifîyo, gereka kurdî bi "Yew Vengî" siyaset bikerê. 

-Qewetê xo pawitişî yo hevpar; Seba ke şaro kurd miyanê şerê mezhebî yan zî şerê her kes vera her kesî de qir nêbo, gereka yew artêşe ke pawitişî ya hevpar bêra awankerdene.

-Tifaqo bi şaranê bînî reyde;  Bi şarê belûç, azerî û ereban reyde peymanêka demokratîke bivirazî. 

-Eke bi emperyalîstan tifaq hewce bikero; tîfaqêko bi şert bo. Kurdî gereka nê sey "leşkerê emperyalîstan", sey "şirîkêko stratejîk" mase de ronîşê.