Bingeho sazûmanîyê aştîye û modelê Swîsre
Aştî, tenya vindertişê şerî nîyo; aştî bi xo prosesêko aktîf o ke ganî bi kuruman bêro xurtkerdene. Bingeho sazûmanîyê aştîye, bê şert û merc sîstemêko huqûqî û sîyasî wazeno ke heq û huqûqê pêro şaran, dîn û ziwanan bipawo. Kurumê ke demokratîk awan nêbîyê, nêeşkenê cewab bidê waştişanê komelî. Coka, şertê verênî yê aştîya mayende, demokratîkbîyayîşê komelî û sîstemî yo. Na xurtî zî tena bi sîstemêko merkezî nê, bi sîstemêko ademîmerkezî (decentralized) virazîyena.
Komelo Demokratîk û entegrasyon
Komelo demokratîk, o komel o ke tede her ferd û her grûbe azadane xo îfade kena û wayîrê statuyêk a. Prosesê komelê demokratîkî de, piralîbîyayîş zey yew dewlemendîye yeno dîyene. Nê warî de têgeha "entegrasyonê demokratîkî" zaf muhîm a. Entegrasyon asîmîlasyon nîyo. Asîmîlasyon yewkerdiş û çînkerdiş o; la entegrasyono demokratîk, cîyayîyan muhafeze keno û înan yew sîwanê demokratîkî bin de keno yew. Yanî her şar û dîn, bê ke nasnameyê xo vîndî bikero, eynî sîstem de pîya xebitîyeno.
Wexto ke ma qala entegrasyonê demokratîkî û aştîya mayende kenê, modelê Swîsre zey yew nimuneyo zaf serkewte vejîyeno ma ver. Swîsre de çar ziwanê fermîyî û 26 kantonî est ê. Na dewlete bi zorbazîye nê, bi îradeyê xoserî yê şaran ameya ronayene. Sîstemê Swîsre de di prensîbê bingehînî est ê:
Federalîzm (Modelê Kantonan): Her kanton wayîrê parlamento, qanûn û mehkemeyanê xo yo. Meqamê merkezî tena asayîşê pêroyî rê ewnîyeno. Qerarê ke cuye eleqedar kenê, hetê kantonan ra yenê girewtene. No keno ke kulturê mehelî serdest bê.
Demokrasîya raşteraşt: Şar tena seba weçînayîşî nêşino serê sindoqan. Seba babatanê muhîman, bi referanduman şar rasterast tewrê sîyasetî beno. No zî "komelo demokratîk" bi xo yo.
Prosesê Komelê Demokratîkî
Nika, wexto ke ma nê modelî anê rasteqînîya Rojhilatê Mîyanênî ser, ma vînenê ke dermanê çareserîye eşkera yo. Sîstemo merkezî yê netewe-dewlete xitimîyayo. Seba çareserîye, ma rê modelêko zey kantonanê Swîsre lazim o. Prosesê komelê demokratîkî yê ewroyî de, ganî ma nê modelî ra nê dersan bigêrê:
Xoîdarekerdiş: Bajarî û herêmî ganî biranê xo yê îdarî, perwerdeyî û aborî bi xo bidê.
Zîhnîyeto Piralî: Heme ziwanî ganî warê perwerde û xizmetê pêroyî de bêrê şuxulnayene.
Tewrbîyayîş: Aştîya raşte de ganî komel pêro (cinî, ciwanî, karkerî) dewijê biran bê.
Aştîya raşte tena imzekerdişê kaxizan ra nêvirazîyena; a ganî komelê demokratîkî mîyan de bi sîstemêko ademîmerkezî bêro roniştene. Modelê Swîsre keno ispat ke; eke pergalêko rast bêro awankerdiş, ferqîyî nêbenê sebebê şerî, benê sebebê dewlemendîye. Entegrasyono demokratîk o ke serê azadîya nasnameyan awan bîyo, hem aştîya kurumsale garantî keno hem zî şaran keno wayîrê îradeyî. Nê prosesî de no model eşkeno ma rê bibo çira û rayîrê ma roşnî bikero.
