Ji perspektîfeke psîkoanalîtîk ve, henek pir caran wekî pencereyên ramanên tepeserkirî yên civakan xizmet dikin. Mirov bi mîzahê gelek tiştan diyar dikin ku ew zehmet dibînin ku rasterast bibêjin. Ji ber vê yekê, hin henek ne tenê mirovan dikenin, lê di heman demê de aşkere dikin ka kîjan pêşdarazî di binhişê civakê de berdewam dikin.
Dema em behsa Mihemed Arif Cizîrî dikin, divê wî tenê wek hunermendekî kevn nenirxînin. Ew ji bo derûniya kurdan hê jî xwedî wateyeke saxker e. Ji aliyê derûnnasî û psîkiyatriyê ve, civakên ku bi şer, koçberî, qedexekirin û windabûnê re rû bi rû mane, di hundirê xwe de trawmayên hevpar hildigirin.
Kurdî ne tenê zimanek e, di heman demê de, pergalek e ji bo birêxistinkirina hestan. Çanda devkî, stran, çîrok û şêweyên rojane yên axaftinê alîkariya mirovan dikin ku jiyana xwe fêm bikin û birêxistin bikin. Lawaziya vê pergalê jî veguhastina hestan dijwar dike. Di dîrokê de, polîtîkayên asîmîlasyonê ne tenê ziman hedef girtiye, her wiha bandor li nasname û entegrasyona psîkolojîk jî kiriye.
Pirsgirêka kurdî ne tenê nîqaşek siyasî ye. Ew di heman demê de meseleyek tenduristiya derûnî ya civakî, trawmaya nifşan a navbera nifşan û rûmeta mirovan e. Şîfaya psîkolojîk a girseyan tenê dema ku zimanên wan werin naskirin, li nasnameyên wan were rêzgirtin û zarokên wan bê şerm mezin bibin mimkun e.
Ya ku îro pêwîst e ne afirandina têgihên nû ye, lê fêmkirina kûrahiya hişê komelî ye. Civakek ku bi sedsalan trawma û berxwedan di nav xwe de hilgirtibe, nikare bi gotinên kurt û şertên sînorkirî were razîkirin. Çareserî tenê dema ku di asta psîkolojîk de jî hesteke rastîn a ewlehî û wekheviyê diafirîne, dikare mayinde be.
Di gelek çîrokên jiyana kurdan de, ev mijara çarçoveyê navendî ye. Kurd bi nifşan di dewletên cuda û pergalên civakî yên cuda de jiyane, pir caran wekî hindikahî hene, pir caran di nav tengezariyên siyasî de asê mane, carinan koçberiyê dijîn û li Ewropayê di şert û mercên dîasporayê de dijîn. Ev nayê vê wateya IQya bilindtir. Lê belê, ew dikare bibe sedema rastiyek jiyanê ku jêhatiyên nasnameyî û civakî (ku di civakên nûjen de girîng in) pir zû û bi awayekî pir pratîkî tev li dike.
Ji bo gelê kurd, Newroz ne tenê bihar, kevneşopî û efsane ye; ew roj e ku civak dibêje ‘em hîn jî dijîn’. Ji ber vê yekê her sal agirê Newrozê tê vêxistin, da ku bê gotin ‘ruhê berxwedanê nemiriye û namire’.
Çalakiyên kurdan û daxuyaniyên siyasî gelek cuda ne. Dema ku bi aqilane werin organîzekirin, ew çavkaniya hêz û serkeftina demokratîk in û rûmeta kolektîf xurt dikin....
Rojava ne tenê ji zehmetiyên madî, lê di heman demê de ji stîgmaya psîkolojîk a domdar jî dikişîne. Heta ku ew damxeya ha berdewam bike, êş dê xuya bibe, lê sedemên wê dê veşarî bimînin.
Faktorek navendî û pir caran şaş tê fêmkirin, girêdana nêzîk a di navbera gel û gerîla de ye. Ji hêla psîkolojîk ve, ev di serî de avahiyek kolektîf e ku parastin û wateyê peyda dike, ne tenê avahiyek leşkerî.
Mirov her gavê naxwazin li ser ‘têgihîştina takekesî’ bifikirin, lê rewşek gefê wan neçar dike ku wê bikin. Niha pirsa sereke ev e: Çima dewlet vî zimanê gefê hildibijêre? Em nikarin bi pêbawerî ‘niyetên derûnî’ yên kesan teşhîs bikin, lê em dikarin armancên psîkolojîk ên vê forma siyasî jî bibînin.
Ev demek e, di serî de li Fransa, Almanya û Îtalyayê, li gelek welatan ji bo belavbûna şewba koronayê bê kêmkirin tedbîrên hişk tên wergirtin.
Divê hûn bi awayekî cihêreng li tedbîrên şexsî mêze bikin. Berî her tiştî, em zanin ku karantîna –cezayê nîhaî yê ragirtina li hundir– ji bo kesên jirêzê jî dikare rê li xirabûnên hişî veke.
Pirsgirêkên neyînî yên gelek koçberên di sala borî de li diyasporayê dijîn, di nav xwe û endamên malbata xwe de dibin sedema bêserûberiyên mayînde û derûnî.
Em dikarin, berhevdana tirs û xofê bi pênc sernivîsan kom bikin:
Korona her tiştî diguherîne. Qadên giştî ji şeş mehan zêdetir e kêm zêde hatine qedexekirin. Ji bo her tiştî, ji çûyîna dibistanê heya çûyîna xwaringehê rêzikên girêdêr hene.
Grevên birçîbûnê yên dema bidawîanîna wan nediyar û bêveger ên ku di wateya psîkolojîk û di heman demê de jî di çarçoveya bijîşkî û civakî de gihîştine qonaxeke pir krîtîk, berî her tiştî acîliyek...
Hêvî giyanek xweşbîn e ku li ser bingeha hêvîkirina encamên erênî yên der barê bûyer û mercên jiyana mirovan de ye. Aliyên wê yên berevajî depresiyon, bêhêvîtî û bêhêvîbûn e.
Taybetmendiyên psîkolojîk ên faşîst ne tenê di kesên ku xwe wekî radîkal didin nasîn de hene, lê di heman demê de, di gelek kes û koman de dixuyê ku nirxeke cuda diparêzin, lê bi rengekî totalîter...
Travmaya xiyanetê, bi têgînî ji hêla Jennifer Freyd ve yekem car hate destnîşankirin. Ew dikare wekî destdirêjiya mirovan ji hêla mirov an rêxistinên ku ew pê bawer in ve derbibire.
Gelo ma empatî dikare xeternak be? Pir rast e. Ew encama zanyar Paul Bloom e, profesorê psîkolojiyê li Zanîngeha Yaleyê ye.
Eşkere ye heya mirovên ku bi zimanê xwe bipeyivin hebin, ew ziman jî winda nabe. Lê îro gelek ziman di bin xetereya tunebûnê de ne.
Dîrok ji me re dibêje ku doza kurd tim bi xiyanetê re rû bi rû bûye û ji ber wê jî gelek astengî jê re derketine.
Zirara ku ji erdhejê digihe şaristaniya mirovan, bi faktorên laşî, derûnî û antropogenîk ve girêdayî ye. Faktorên fizîkî mezinahiya erdhejê, dirêjahiya erdhejê û dûrbûna ji navenda erdhejê ne.