Roman ji hêla perspektîfeke civakî ve deng dide mirovên ku di vegotinên fermî yên dîrokê de nayên dîtin. Xizan, jin, koçber û komên marjînalîzekirî di wêjeyê de bi riya romanê têne temsîlkirin. Mînakî, Les Misérables ne tenê çîrokeke rizgariya takekesî ye; ew di heman demê de rexneyek li ser rêzikeke civakî ya neheq e.
Dîroka mirovahiyê ne tenê dîroka şer û dahênanên domdar e; di heman demê de dîroka vegotin, çîrokbêjî û lêgerîna wateyê ye jî. Wêje ji bo têgihîştina civakê neynika bedew a hewldana mirovahiyê ye
Çîrvanok di nav kevneşopiya wêjeya devkî de wekî vegotina kêfxweşiyê, ji nifşekê ji bo nifşeke din hatiye veguhastin û bûye hilgira nasnameya çandî, nirxa exlaqî û hişmendiya hevpar.
Wisa hatiye qebûlkirin ku “candarê biaqil tenê mirov e”.
Destpêka hemû danûstandin û têkiliyên navbera mirovan a rû bi rû axaftin e. Axaftin hem pêdiviya têkiliyên rojane û hem jî alava derbirîna fikr û boçûnên mirov e.
Sedema gelek gengeşî, arîşe û lêkdanên civakî yek jê wateya şaş û ya din jî vegotina şaş a der barê têgihan de ye. Heta ku vegotineke rast pêk neyê, têgihiştineke rast pêk nayê.
Di vegotinê de; çi bêje an jî gotina ku ji devê mirov derdikeve, peyamekê dide kesê/a ku guhê wî/wê li ser gotin û vegotinê ye.
Gelek kesên zana û pispor li ser mafê zarokan û perwerdehiya wan serê xwe diêşînin û derbarê perwerdehiya wan de angaştên balkêş derdixin pêş û fikr û boçûnên xwe derdibin.
Beriya niha bi hezaran sal mirovan di ser xwe re bi timtêl û meraq li roj, heyv, stêrk û gerstêrkên asîman ên ku liv û tevgerên gerdûnê nîşan didin, nihêrîne.
Her dem û serdema nû ya ku têkiliyên navbera mirovan û ragihandina wan hêsantir û xurtir dike, bi heman awayî gelek pirsgirêk û arîşeyên demê jî bi xwe re tîne.
Îro ro em dibînin û dibihîzin ku gelek mirov dixwazin bibin xwediyê tiştên ku ew bi xwe ne xwediyê wan in. Hest, helwest û baweriyeke wisa her kesî ber bi fikar û bêewlehiyê ve dike.
Tiştê ku mirov dike mirov yek jê beden û ya din jî derûnî ye. Mirov tenê ne hebûneke daringî ye; hebûneke arişî ye jî. Li gel aliyê bedenî aliyê wî/wê yê derûnî jî heye.
Di gerdûna biserûber de hemû tişt û hêmanên ku hene xwezayî ne. Li ser rûyê erdê jî du hêmanên bingehîn hene; hêmanên xwezayî û hêmanên çêkirî.
Ji roja ku mirov bi mirovbûna xwe hay bûye û heta îro bêhejmar mirov hatine ser rûyê dinyayê û çûne. Belê tu dem, serdem û dewranên mirovahiyê nîn in ku bê şer, pêvçûn û lêkdan derbas bûbin.
Mirov, wekî hemû heyînên candar hebûneke xwezayî ya ku bê haya xwe tê ser rûyê dinyayê. Xweza jî li gor rêzik û rêgezên gerdûnê yên tevayî tev digere.
Ji navê peyvê jî baş diyar e ku aştî rasterê tê wateya aşbûn, hêminî, hêwirî û aramiya mirov a derûnî. Wekî din jî; tê wateya lihevkirin, lihevhatin û rihetiya mirovan û hevahengiya civakê.
Hêz û behreya ku mirov ber bi kar û kiryarên baş, encam û serketinê ve dike, vîn û viyana (îradeya) mirov e. Biserketina karekî baş, fêdedar û birêvebirina jiyaneke birûmet têkildarî vîneke xurt e.
Pewrwerdehiya zarokan a sereke bi perwerdehiya dayikê dest pê dike. Belê berî perwerdehiya zarok, pêdivî perwerdekirina dayikê heye.
Derûnnasiya perwerdehiyê şaxekî zanistê ye ku li ser tevgerên mirov û heywanan lêkolînê dike û cudahiyên di navbera mirovan de jî destnîşan dike.
Têgihîştin û têgihên hevpar ên pênaseyên perwerdehiyê bêsînor in.
Gelek pêwendî, reftar û tevgerên mirov ên ku di çarçoveya têgînî ya exlaqî de tên pirsiyarkirin û bi gelek awayan tên şîrovekirin, hene.
Ligel ku hemû mirov, ji bo piştgirî û alîkariya hevdû bikin di nava têkilî û danûstandinên bênavber de dijîn û nikarin ji hev dûr bikevin jî. Şer, lêkdan û xirabiyên navbera wan de tu car kêm nebûne.
Çi tiştên ku li ser rûyê erdê û di bin sîwana asîman de hene hemû li gor zanebûna mirov tên binavkirin. Zanebûna mirov, pêşî bi hînbûnê dest pê dike.
Têkilî pêdiviyeke mirovî, civakî û xwezayî ye. Di navbera mirov û xwezayê, xwezayê û ajelan û ejel û mirovan de; heta di navbera mirov û heyberên bicanû bêcan de jî de tîkiliyeke misêsêwa û jêneger...