Cudahiya makeziman û zimanê dayikê

Em dixwazin di vê gotarê de li ser rehendên cudahiya zanistî û pîvanên fonksiyonel ên navbera têgiha ‘makeziman’ û ‘zimanê dayikê’ rawestin.

Têgiha ‘makeziman’ û ‘zimanê dayikê’, her çendî ku di zimannasiyê de pir caran bi heman awayî tên bikaranîn jî, bi rastî ji hêla wate û erkê ve cudahiyên girîng di xwe de dihewînin. Bikaranîna xelet a van her du têgihan, di nîqaşên akademîk de dibe sedema nezelaliya têgihî û pirsgirêkên termînolojîk. 

Her çendî ‘zimanê makê’ ji perspektîfek dîrokî û avahîsaziyê ve behsa çavkaniya malbata zimên, zarava û zimanên herêmî dike jî, ‘zimanê dayikê’ wekî makezimanê ku mirov pêşî bi kar tîne da ku cîhanê û derdora xwe ya nêzîk fêm bike, tê pênasekirin. Ji bo wê, hewce ye ku  em van cudahiyên sivik lê girîng ên navbera van her du têgihan, ji hêla perspektîfên zimannasî, nasnameyî û civakî-çandî ve binirxînin.

Têgiha ‘makeziman’, bi giranî di çarçoveya zimannasiya dîrokî de tê bikaranîn. Ev têgih behsa zimanê afirîner dike ku bingeha gelek zimanan, zaravayan, an devokan pêk tîne. Wekî nimûne, çavkaniyên zimannasiyê yên hevpar ku rê li ber derketina zimanên taybet ên li seranserê dîrokê vedikin, wekî makeziman tên binavkirin. Di vê çarçoveyê de, makeziman ne diyardeyeke takekesî ye, diyardeyeke kolektîf û dîrokî ye. Ew jî nîşan dide ku eslê hevpar ê civat an jî malbateke zimanî heye. Berevajî vê, ‘zimanê dayikê’ yekemîn ziman e ku takekes ji dayik an jî malbata xwe wergirtiye. Zimanê dayikê bingeha pêşketina bîrbirî, cîhana hestyarî û avakirina nasnameyê ya takekes pêk tîne. Mirov bi rêya zimanê dayikê têkiliyên xwe yên yekemîn bi hawirdora xwe re datîne û bi rêya vî zimanî xwezayê, tiştan û rolên civakî fêm dike. Ji ber vê yekê, zimanê dayikê kirdewar û ezmûnî ye ku rasterast bi ezmûna takekesî ve girêdayî ye.

Têgiha makeziman di şîrovekirina avakirina malbatên zimanan de roleke navendî dilîze. Lêkolînên dîrokî yên zimannasiyê nîşan didin ku ziman bi demê re bi rêya guhertina dengan, guhertina semantîk û veguherînên avahîsaziyê ji hev cuda dibin. Di vê pêvajoyê de, ziman di eslê xwe yê hevpar de dişibin hev. Makeziman, çarçoveyek teorîk peyda dike ku ji bo şopandina van şibandinan tê bikaranîn. Nêzîkatiyên teorîk di vê qadê de dema ku pêşveçûna dîrokî ya ziman rave dikin, li şûna bidestxistina takekesî, li ser berdewamiya civakî û demkî disekinin. 

Têgiha zimanê dayikê nîqaşek li ser xalên destpêkê yên vê xeta pêşveçûnê vedike. Zimanê dayikê rasterast bi qadên bidestxistin û derûnnasiyê yên zimannasiyê ve girêdayî ye. Pêvajoya bidestxistina zimanê dayikê ji hêla zarokekî/ê ve di encama têkiliya di navbera alavên zanînê yên xwemalî û têketina jîngehê de çêdibe. Ev pêvajo bingeha behreya zimannasiyê ya takekesek pêk tîne û bingehek zanînê ji bo zimanên din ên ku dê paşê werin fêrkirin amade dike.

Zimanê dayikê/zikmakî awayê hizirîn, rêbazên derbirîna hestan û têgihîştina mirov a cîhanê diyar dike. Zarok bi rêya zimanê xwe yê zikmakî fêrî navlêkirina tiştan dibin, têkiliyên sedem û encamê saz dikin û normên civakî di hundirê xwe de digirin. Lêkolînên derûnansiyê jî nîşan didin ku kesên bingeha zimanê wan ê dayikê xurt be, çareserkirina pirsgirêkan û di hişmendiya zimanî de performansek pêşketîtir nîşan didin. Di vê çarçoveyê de, nihêrînên gelek zimanzanan ên li ser rola zimanê dayikê jî teqez dikin ku ziman tenê ne amûreke ragihandinê ye; di heman demê de hawirdoreke derûnî ye ku raman tê de tê avakirin. 

Belê, têgiha zimanê dayikê/zikmakî rasterast bi pêşketina derûnnasiyê ya takekes ve ne girêdayî ye; berevajî wê, ew çarçoveyek teorîk pêşkêş dike ku têkiliyên etîmolojîk/peyvnasiyê yên zimanî rave dike. Zimanê dayikê di avakirina nasnameya takekes de roleke diyarker dilîze. Mirov bi giranî bi rêya zimanê xwe yê dayikê hesta aîdiyeta civatekê bi pêş dixe. Girêdanên hestyarî, têkiliyên malbatî û nirxên çandî bi rêya zimanê dayikê têne veguhastin. Ji ber vê yekê, zimanê dayikê hilgirê hesta aîdiyeta takekes e. Zimanê dayikê her wiha bi bîra hevbeş re jî nêzîktir têkildar e. Ezmûna dîrokî ya civakekê di çavkaniyên berhemdar ên zimanê wê de tê şopandin. Malbatên ziman wekî nexşeyên dîrokî tên bikaranîn ku têkilî û cudabûna çandan nîşan didin. Di vî warî de, zimanê dayikê nûnertiya asta makro/gir a domdariya çandî ye, belê nûnertiya asta mîkro/hûr navbeynkarê têkiliya takekes a bi çandê re ye.

Têgiha ‘zimanê dayikê’ di polîtîkayên perwerdehiyê de xwedî roleke girîng e. Perwerdehiya bi zimanê dayikê pêvajoyên fêrbûnê hêsan dike û serkeftina akademîk zêde dike. Zimanê dayikê guherbareke bingehîn e ku divê di plansaziya pedagojîk de were hesibandin. Lê, têgiha ‘zimanê dayikê’ ji aliyên dîrokî û çandî yên polîtîkayên zimên ve bêhtir di perwerdehiyê de wateyekê werdigire. Di çarçoveya polîtîkayên ziman û parastina cihêrengiya çandî de, rêgeza cihêrengiya zimanî ya UNESCOyê girîngiya parastina zimanê dayikê bi qasî koka nijada takekes a dîrokî nîşan dide. Çêkirina cudahiya têgihî ya rast li vir zelaliya termînolojîk di çêkirina polîtîkayê de misoger dike. Her çendî ku têgihên ‘makeziman/zimanê bingehîn’ û ‘zimanê dayikê’ li ser rûyê erdê dişibin hev, ew di asta zanistî de behsa astên cuda dikin. Zimanê dayikê têgiheke kolektîf e ku çavkaniya dîrokî ya hilberîna ziman û koka wê ya avahîsaziyê diyar dike. Zimanê dayikê zimanê yekemîn e ku takekes bi kar tîne da ku cîhanê fêm bike, nasnameya xwe pêk bîne û bingeha pêşketina xwe ya hişmendî tekûz bike. Cudahiyek rast di navbera van her du têgihan de tenê ne ji bo hevgirtina têgihî ya lêkolînên zimannasî, di heman demê de ji bo pêşxistina baş a polîtîkayên perwerdehiyê û stratejiyên parastina çandî jî girîng e. Bikaranîna van têgihan bi awayekî guncaw dihêle ku têgihîştinek rastir a diyardeya ziman, hem di asta takekesî de û hem jî di asta dîrokî de, çêbibe. 

Zarokên ku bi zimanê dayikê perwerdehiyê nabînin, pirî caran ne ji ber kêmasiyên têgihîştinê, ji ber astengiyên zimanî performansa wan a akademîk xirab dibe. Zanyariya psîkolinguîstîk jî nîşan dide ku zarokên bi zimanê dayikê perwerde dibin, her gav pêşwendiyên baş bi dest dixin. Ev pêşwendiyên ku ji hêla perwerdehiya bi zimanê dayikê ve tên peydakirin, bingeha prensîba wekheviya derfetan di perwerdehiyê de pêk tînin. Girîng e ku xwendekar bi zimanên xwe yê dayikê werin piştgirîkirin da ku ew bikaribin xwe di hawirdora perwerdehiyê de baş îfade bikin, behreya ramana xwe ya rexnegir bi pêş bixin û beşdarî hilberîna afirîner bibin. Ev tenê rasterast bandorê li ser serkeftina takekesî nake;  her wiha di demek dirêj de bandorê li ser pêşveçûna civakî  jî dike.

Zimanê dayikê di avakirina nasnameya takekes de hêmanek girîng e. Mirov, bi zimanê xwe yê dayikê xwe bi cîhanê dide nasîn; bi vî zimanî wateyê dide hest, nirx û baweriyên xwe. Bîra dîrokî, destan, wêje û kevneşopiyên civakekê bi zimanê dayikê ji nifşekê ji bo nifşeke din tên veguhastin. Ji ber vê yekê, qelsbûna zimanê dayikê tenê ne wendabûna zimanî ye; nîşana têkçûna berdewamiya çandî ye jî.  Wendabûna ziman wendabûna awayên fikirînê û awayên têgihîştina cîhanê bi xwe re tîne. Her ziman perspektîfek bêhempa pêşkêşî gerdûnê dike. Di vê çarçoveyê de, pirrengiya zimanî mîrateya çandî ya hevpar a mirovahiyê ye.