Wêje û derûnnasî

Wêje û derûnnasî du qadên bingehîn in ku her du jî di lêgerînên xwe de li ser mirov radiwestin. Ev her du dîsîplîn her tim bandoreke kûr li hevdu kirine û bi awayekî dualî hevdu xwedî kirine. Dema ku derûnnasî hewl dide bi rêbazên zanistî tevliheviya hişê mirov rave bike, wêje jî wekî hunerekê dibe neynika cîhana hundirîn a takekesî. Her metneke wêjeyî, çi helbest be çi jî roman, di bingeha xwe de nexşeya hest, êş, arezû û trawmayên mirovan ji xwe re dike mijar. Ev têkiliya xurt nîşan dide ku peyv ne tenê amûreke ragihandinê ye, ew qadeke lêkolînê ye jî ku kûrahiya ruhê mirov rût û tazî dike. Di vî warî de, wêje ji bo fêmkirina mirov û ji bo nediyariya jiyanê atlaseke xeyalî ya dewlemend pêşkêşî xwendevanan dike.

Yek ji xalên herî girîng ên vê têkiliyê, di qada lêkolînên derhişiyê de derdikeve pêş. Teoriyên derûnnasiyê destnîşan dikin ku afirîneriya wêjeyî bi giranî ji qatên nepen ên hişê nivîskar tê xwedîkirin. Nivîsandin, di vê çarçoveyê de, wekî pêvajoyeke sûblîmasyonê tê dîtin ku tê de hestên tepisandî û arezûyên ku di jiyana civakî de cihê xwe nabînin, vediguherin formên estetîk û hunerî. Bi vî awayî, nivîskar bi peyvan labîrentên hişê xwe ronî dike û deriyên ruhê xwe yên veşarî li ber xwendevanan vedike. Ziman bixwe wekî binyada derhişiyê tê qebûlkirin; her hevokek ku tê hûnandin, di eslê xwe de hewldanek e ji bo temamkirina kêmasiyeke hundirîn û lêgerîna li dû nasnameyeke wenda. Nivîskar jî wekî kesên ku xewnan dibînin, bi zimanekî sembolîk dipeyivin û gelek kodên derûnî di nav xwe de vedihewînin.

Ev rêwîtiya derûnî ji zaroktiyê ve dest pê dike. Serdema destpêkê ya jiyanê, bi taybetî qonaxa heta şeş salî, ji bo pêşketina kesayetiya mirov qonaxa herî krîtîk e û di vê pêvajoyê de pirtûk roleke sereke dilîzin. Têkiliya ku zarok bi rêya vegotinan bi cîhana derve re datîne, bingeha bawerî û aramiyê ava dike. Pirtûkên zarokan divê ne tenê ji bo hînbûna ziman bin, divê ew ji bo geşedana hestî û xeyalî jî amûrên xurt bin. Hişê zarokan hewcedarê têrkirinê ye û wêje jî vê têrbûnê pêk tîne. Lêbelê, rewşa wêjeya zarokan a îro carinan lawaz dimîne. Sedema vê yekê nebûna kevneşopiyeke xurt a edebî û saziyên modern ên perwerdeyê ye. Gelek nivîskarên ku ji bo zarokan dinivîsin, carinan zêde dikevin bin bandora dersdayînê û didaktîzmê ku ev yek li dijî azadiya cîhana xeyalî ya zarokan e. Wêjeya zarokan a serkeftî divê li gorî rastiya jiyana zarokan be û wan tenê wekî alemeke fantastîk nebîne.

Têkiliya wêje û psîkopatolojiyê jî qadeke din a berbiçav e. Vegotina wêjeyî carinan wekî qadeke temsîliyeta derûnî kar dike. Lehengên berhemên wêjeyî di bingeha xwe de ne tenê fîgurên xeyalî ne, ew kodên kûr ên derûniya mirovahiyê ne jî ku di nav sedsalan de hatine parastin. Ev leheng bi tirs, daxwaz û bertekan re wexta karakterekî nîşan didin, di heman demê de nexşeya nexweşiyên ruhî û sînorên hişê mirov jî xêz dikin. Di vê çarçoveyê de, çîrok û roman ji bo nasîna dînamîkên civakî û takekesî yên ku di binhişê mirov de asê mane dibin çavkaniyên girîng.

Dema mijar dibe trawmaya civakî, wêje dibe qada bîrê û berxwedanê. Trawma, wekî bûyereke ku yekparebûna derûnî û fîzîkî ya mirov dihejîne, di nav metnên wêjeyî de bi şêweyên dubarekirî xwe nîşan dide. Nivîskar bi rêya vegotinê êşên giran, şer, sirgûn û wendabûna nasnameyê, hewl didin birînên civakê bi dermankirina peyvan bipêçin. Trawma hem tecrûbeyeke takekesî hem jî hafizeyeke kolektîf e ku ji nifşekî derbasî nifşê din dibe. Wêje di vê xalê de dibe amûrekî paqijbûna derûnî ku alîkariya mirovan dike da ku bi êşên xwe re rû bi rû bimînin û wan ji nû ve watedar bikin. Ev vegotin şopên birînan hildigirin û hewl didin nasnameyên parçebûyî ji nû ve ava bikin.

Afirîneriya edebî û rewşa derûnî ya afirîner rasterast bi hev ve girêdayî ne. Jiyana nivîskaran, azmûnên wan di berhemên wan de xuya dikin. Nivîskar dema ku dinivîse, rastî û hestên xwe yên hundirîn hildibijêre û dixe bin xizmeta peyvan. Ji ber vê yekê, her nivîs hinekî jî nexşeya derûniya nivîskar e û nîşan dide ku ew di kîjan pêvajoyê re derbas dibe. Bi vî rengî, berhem dibe zimanê hemû êş, şahî û kûrahiya ruhê nivîskar.

Lêkolînên li ser dînamîkên derûnî nîşan didin ku her peyv û her vegotin, şahidiya jiyaneke parçebûyî yan jî lêgerîna li dû yekparebûnê ye. Di civakê de bûyîna ‘yê din’, mirov neçar dike ku çîroka xwe bixwe biafirîne û bi vî awayî li dijî her cure çalakiya otorîter serî hilde. Wêje û derûnnasî bi hev re okyanûsa derhişiyê ronî dikin û pirsên herî giran ên mirovahiyê dipirsin. Heta mirov hebe, dê xwesteka xweîfadekirinê û têgihîştina derûnî jî berdewam bike, ji ber ku mirov afirînerê çîroka xwe ya bingehîn e.

ÇAVKANΠ

Bozan, G. (2026). Girîngiya pirtûkan ji bo geşedana zarokên 0-6 salî û wêjeya zarokan a kurdî. Psychology Kurdî, 21, 15-26. 

Dildar, A. (2026). Wêje û psîkanalîz: Diyalogeke bêdawî di neynika giyanî de. Psychology Kurdî, 21, 4-8. 

İleri, E. (2026). Bingonaxên trawmaya civakî di çîrokên Bavê Nazê de. Psychology Kurdî, 21, 47-55. 

Psychology Kurdî. (2026). Hevpeyvîn bi Fatma Savci, Gulîzer, Kenan Subaşı, Hesen Ildiz û Mehmet Hanifi re. Wêje û derûnnasî (Hejmar 21), 27-36. Stenbol: Avesta. 

Tunç, I. (2026). Huner û zanist ji bo xwenasînê. Psychology Kurdî, 21, 84-87. 

Turhan, L. (2026). Nirxandineke psîkanalîtîk, civakî û çandî ya romana Helîm Yûsiv 'Wehşê di hundirê min de'. Psychology Kurdî, 21, 41-46.