Qanunê Îskanî yê 1934î ra heta vengkerdişê dewan ê 1990an

Roja 14ê Hezîrana 1934î de Qanûnê Îskanî, Meclîs de ame qebulkerdene û 21ê Hezîrane de rojnameyê fermî de weşanîya. Qanunê Îskanî yê 1934î, qanunêko raştên û masum ê bica-kerdişê şarî nêbi. Armancê nê qanunî bi eşkerayî helînayîşê (asîmîlekerdişê) nasnameyê kurdan. Goreyê na qanûn, Tirkîya dabeşê hîrê herêman bîye: Herêma yewine semedê nifusê kulturê tirkî bîye. Herêma diyîne semedê nifusê ke tirk nîyê la ganî kulturê tirkî de bihelîyê bîye. Herêma hîrêyîne zî herêmê ke ganî cê ra bêrê vengkerdene bîyî.

Bi nê planî, komê ke "tirk nîyê", welatê înan ra ameyî vetene û şawîyayî herêmanê rojavayî. Xisusîyetê nê qanunî yê tewr xofin no bi ke, nê kerdişî rê yew zemînê huqûqî ameybi viraştene. Pêro herekatê eskerî yê dima, bi taybetî Herekatê Dêrsimî yê 1937-1938î zî girêdayeyê nê qanunî bîyî. Kirmancî (zazayî) warê xo ra ameyî vetene û kerdî vila. Armanc no bi ke wendegeh, ziwan û cematê xo ra qut bibê, kulturê xo vîrî ra bikerê.

Serrê 1990an: Vengkerdiş û vêşnayîşê dewan

Sîyasetê dewlete yê mecbûrî koçberkerdişî, serranê 1990an de xora sey nêweşîyêka kronîke xo reyna nîşan da. Nê serran de, bi taybetî hetê Amed, Çewlîg, Dêrsim, Xarpêt û Mûşî de hezarê dewî hetê dewlete ra ameyî vengkerdene. Bahane nê rey qanun nêbi, "asayîş û ewlehîye" bîye. Şarê ke nêwaşt sîstemê qoricîyîye (cerdewanîye) qebul bikero, hêzê asayîşî yê dewlete dewanê înan vêşnayî. Daristanî ameyî vêşnayene, heywanî ameyî kiştene û debara şarî ameye çinkerdene.

Nê serebûtî zey dewamê Qanunê Îskanî yê 1934î yê pratîkî bîyî. Çunke ancî armanc heman bi: Nifusê nê herêman vurnayene, şarê resenî warê înan ra vetene û înan metropolan de bêkes û bêziwan verdayene. Bêca û bêwar mendişê kirmancan (zazayan) weşîya komelkî xera kerde. Şar bi hawayêko sîstematîk erdanê xo ra ame qutkerdene.

Xizanîya kulturî

Merdimê ke 1990an de dewanê xo ra ameyî vetene, mecbûr mendî şorê şaristananê zey Stenbol, Îzmîr, Mêrsîn, Edene û Antalya. Nê şaristanan de şarê ma hem raştê xizanîyêka pîla ekonomîke ame, hem zî raştê cîyakarîye ame. Şarê ke debara xo bi heywandarî û zîret kerdêne, metropolan de bîyî karkerê tewr ercanî û bêqîymetî. La êdî nêeşkayêne cematê xo reyde kom bibê û weşîya xo ya komunal dewam bikerê.

Labelê zerarê tewr pîl, nê şertanê giran de, warê ziwan û kulturî de bi. Kurdî, ziwanêko ke dewan de, xozayê xo de ameyêne qiseykerdene, şaristananê girdan de kewt tehlukeyê vîndîbîyayîşî. Domanê (qeçkê) ke metropolan de bîyî pîl, seba ke asîmîlasyono sîstematîk û perwerdeyo tirkî esto, ziwanê xo yê dayîke ra qut bîyî. Têkilîya ciwanan bi xozayê xo, bi erdanê xo û bi deyîr û sanikanê xo ra qut bîye. Na rewşe, asîmîlasyonêko xorîn ard meydan. Vengkerdişê dewan ê 90an, bi hawayêko trajîk, netîceya Qanunê Îskanî yê 1934î yo serkewte bi.

Ziwanê ci vîndî kerd

Eke ma ewro ewnîyenê rewşa ziwanê kurdkî û sosyolojîya şarê ma, ma tesîrê nê her di demanê tarîxîyan rind vînenê. Qanunê Îskanî yê 1934î û vengkerdişê dewan ê serranê 1990an, yew zincîra sîyasetê dewlete yê ke qet nêqutîyayo. Nê sîyasetî şarê ma cografyayê xo ra vet, ziwanê ci vîndî kerd û tarîxê ci xera kerd. Hema zî şarê ma vera nê sîyasetê çinkerdîşî de, semedê pawitişê ziwan û nasnameyê xo têkoşîn dano. Vîrardiş û famkerdişê nê qanun û pratîkan, semedê ameyoxê kulturê ma zaf girîng o. Tarîx nêşîyo, o ewro zî şaristananê girdan de û ziwanê ma de weşîya xo dewam keno.