Pawitişê ziwanî de rolo tarîxî yê Meclîsê Kirmanckî

Şukran Yakut

Dinya ser o qederê şaran û qederê ziwananê înan pîya nûsîyenê. Yew şar, heta ke ziwanê xo bipawo û nê ziwanî bikero ziwanê perwerde, edebîyat, huner û dîplomasîye, o şar wayîrê yew nasnameyêko saxlem o. La wexto ke yew ziwan statuyê xo kêm keno yan zî raştê polîtîkayanê asîmîlasyonî yeno, o wext tena kelîmeyî nê, bîrê tarîxî, kultur, hîs û ruhê o şarî zî hêdî-hêdî mirenê. Cografyaya Kurdîstanî de, yew ra zêdêr lehçeyê ziwanê Kurdkî estê û nê lehçeyî yewbînan temam kenê. Nê lehçeyan ra yew zî, bêguman Kirmanckî (Zazakî) ya.

Ewro, Kirmanckî lîsteya UNESCO’yî yê "ziwananê ke xeterîya vînîbîyayîşî bin de yê" de ca gêna. No tespît, seba şarê Kurdî yew zengê xeterîyê yo. Çunke Kirmanckî, tena yew fek yan zî yew parçe nîyo; o, koka ziwanê Kurdkî yo. Seba ke no ziwan nêmiro û sîstematîk aver şoro, sazîbîyayîş yew mecburîyet o. Tam zî nê xetî de, rolo ke keweno milê Meclîsê Kirmanckî, rolo tewr tarîxî û krîtîk o.

Seba ke ma muhîmîya Meclîsê Kirmanckî fam bikerê, ganî ma tewr verî cewabê nê persî bidê: Kirmanckî seba ziwanê Kurdkî çira ewqas muhîm a?

Ziwanê Kurdkî, sey yew dara pîl a ke koka xo kûranîya tarîxê Mezopotamya û Îranî ra gêna. Na dare wayîrê lîqan a; Kurmancî, Soranî, Kirmanckî û Hewramî. Her lîq, ziwanî rê yew bereketa cîya dana. Kirmanckî, mîyanê nê lehçeyan de tewr zêde formê qedîmî, vateyê kehenî û xususîyetê orîjînalî yê ziwansazîya Kurdkî pawitê. Zaf kelîmeyê ke ewro Kurmancî yan zî Soranî de nêxebitîyênê yan zî vurnîyayê, Kirmanckî de bi formê xo yê tewr pakî estê.

Eke yew ziwannas yan zî fîlolog bixwazo etîmolojîya (rîşesazîya) ziwanê Kurdkî ser o yew xebate bikero, bê Kirmanckî nêeşkeno bîyaro ca. Kirmanckî, seba Kurdkî yew arşîvo zindî yo. Eke Kirmanckî vînî biba, dara Kurdkî yew lîqê xo yê tewr girdî û koka xo ya tewr xorîn vînî kena. Şarêko ke koka xo kêm a, nêeşkeno bi weqare ver bi asîmanan berz bibo. Coka, Kirmanckî rê wayîrvejîyayîş, tena wezîfeyê Kurdanê ke Kirmanckî qesey kenê nîyo; no eynî wext de wezîfeyê neteweyî yê pêro Kurdan o.

Verba tofanê asîmîlasyonî de yew avzelî: Meclîsê Kirmanckî

Sedserra 20. û 21. de, polîtîkayê dewletanê serdestan, ameyîşê medyayê dîjîtalî, koçê ver bi metropolan û xirabbîyayîşê sîstemê dewan, Kirmanckî zaf qels kerda. Verê cû, na lehçe dewan de û şaristananê qijan de xora bi awayêko tebîî, dildan bi dil deryênî. La nika wina nîyo. Şaristananê pîlan de ziwanê serdestî zaf xurt ê û domanî êdî bi ziwanê dadî û kalikanê xo qesey nêkenê.

Yew ziwan, tena pê xebatanê şexsîyan, bi yew-di nuştoxan yan zî bi çend hîkayeyan nêşikîyeno xo bipawo. Xebatê şexsîyî zaf qîmetdar ê, la seba xelesnayîşê yew ziwanî têrî nêkenê. Ganî aqilêko hempar, yew sîwanêka kurdî û sîstemêko sazîyî (kurumsal) bibo. Meclîsê Kirmanckî, na îhtîyacîya tarîxî ra ameyo pirodayene.

Meclîsê Kirmanckî; roşnvîran, nuştoxan, ziwannasan, hunermendan û dildaranê nê ziwanî anê têhet. Yew meclîs, şarî rê vano: "Ti bîkes û bêwayîr nîyê." Meclîs, qerarê standardîzasyonî gêno, stratejîyê pawitişê ziwanî dîyar keno û mîyanê komelî de (toplumda) bawerîyêka pîl awan keno. Wexto ke yew ziwan wayîrê yew meclîsî, wayîrê yew meqamê qerargirewtişî bo, êdî o ziwan tena nêmaneno, beno meseleyêka neteweyî û sîyasî.

Çerxê sazîbîyayîşî

Wezîfeyê Meclîsê Kirmanckî, tena tespîtkerdişê gramerî yan zî viraştişê ferhengan (sözlük) nîyo. Ziwan ganî zereyê cuya rojane de ca bigîro. Yew ziwan eke nêbo ziwanê perwerdeyî, eke pîyase de, kûçeyan de û medyayê de nêxebitîyo, bi vîyartişê wextî mirenê.

Seba ke Kirmanckî zîndî bimano, ganî mekteban de, qursan de biba ziwanê perwerdeyî. Doman û ciwanî ganî bi Kirmanckî felsefe, matematîk û tarîx biwanê. Xora yewna qado krîtîk zî çapemenî û medyaya. Wexto ke xebereyê rojnameyan, îlanê resmî yê sazîyan yan zî nuşteyê rojaneyî zereyê yew dîsîplînî de açarnîyenê (tercume benê) Kirmanckî, o wext ziwan asoyê xo hîra keno. Xebatê açarnayîşî, ziwanî modern keno û keno ziwanêka aktuel. Meclîsê Kirmanckî, seba nê xebatan yew navend o. O, wezîfe dano xebatkaran, edîtoran perwerde keno û dîqat keno ke standardê ziwanî binê şertanê dinya modernî de xirab nêbo. Meclîs, qeleya ziwanî ya; medyayê û perwerde zî leşkerê na qele yê.

Yewîya Kurdan de rolo dîplomatîk yê Kirmanckî

Yewîya Kurdan, tena bi îtîfaqanê sîyasîyan pêk nêyena. Yewîya rastikên, pêro lehçeyanê Kurdkî rê wayîrvejîyayîş ra vîyarena. Meclîsê Kirmanckî, eynî wext de mabênê lehçeyan de yew pird awan keno. Wexto ke Meclîsê Kirmanckî xebat keno, o peyam dano pêro Kurdîstanî: "Ma wayîrê ziwanê xo yê, ma parçeyêkê nê miletî yê."

Kurmanc, Soran yan zî Hewramî ganî bizanê ke Kirmanckî vînî biba, ê zî qels benê. Meclîs, nê hişmendîyê (şuurî) vila keno. Yewbîyayîşê Kurdan, şaristanan de, dewan de, pê qebulkerdiş û weşkerdişê dînamîkanê yewbînan xurt beno. Kirmanckî, rengêko tewr weş ê nê mozaîkî yo. Meclîsê Kirmanckî, pawitoxê nê rengî yo.

Dewirkerdişê neslan

Pêro xebatê ziwansazîye, edebîyatî û siyasetî bê netîce manenê, eke ziwan nêreso neslê neweyî. Hadafirê esil ê xebatê pawitişî, kênayî û lacê ma yê. Seba ke domanê ma yê sey Elîşêr û Lîza, siba wexto ke mezin bîyî, kok û tarîxê xo vîrî nêkerê, bi ziwanê dadî û kalikanê xo bifikirîyê û dinya nas bikerê, ewro xebata Meclîsê Kirmanckî zaf ferz a.

Eke yew pî yan zî yew dadî wazeno/a domanê xo bi nasnameyê xo pîl biko, ganî ziwanê xo bido înan. La keyeyî tena sereyê xo nêeşkenê nê barê giranî bin ra wedarê. Îhtîyacîya keyeyan bi materyalanê perwerdeyî, bi kitabê domanan, bi hîkayeyan, bi deyîran û bi yew xeta standard a ziwanî esta. Meclîsê Kirmanckî, kargehê afernayîşê nê materyalan o. O, seba domananê Kurdan, pirdê mabênê vîyerde (geçmiş) û ameyoxî (gelecek) viraşteno. Eke ewro no meclîs hol kar bikero, domanê sibayî do bi Kirmanckî romanê dunya biwanê, destananê xo binûsê û ziwane xo bikerê ziwanêkê zanistî û modernî.

Meclîsê Kirmanckî qelbê Kurdîyatî yo

Netîce de, Kirmanckî tena ziwanêko ke yeno qeseykerdene nîyo; o yew rûmet o, yew wayîrvejîyayîş o, yew hîkayeya estbîyayîşî ya. Verba sîyasetê çinkarî û asîmîlasyonî de, Kirmanckî bi zexmîyêka pîl heta ewro ameya. La seba ke siba zî biciwîyo, sîstem û rêxistinbîyayîş (örgütlenme) mecburî yo.

Meclîsê Kirmanckî, seba vînînêbîyayîşê nê lehçeyê qedîmî, mekanîzmayo tewr gird o. O meclîs ke awan bîyo, nîşan dano ke şarê Kurdî seba pawitişê koka xo wayîrê îradeyêkê polatînî yo. Muhîmîya Kirmanckî seba Kurdkî senî gird a, muhîmîya Meclîsê Kirmanckî zî seba nê ziwanî ewqas gird a. Her Kurdêko ke wazeno ziwan û nasnameyê xo bipawo, ganî zereyê xo de cayêko taybet bido Kirmanckî û piştgirî bido awanbîyayîş û xebatê sazîyanê ziwankîyan. Çunke ziwan, keyeyê ma yo; û Meclîsê Kirmanckî, stûnê tewr zexm ê nê keyeyî ra yew o.