4ê Gulane 1937: Prosêso raşt Dêrsim de bi heqîqetî ra rîbirîameyîş o

Tarîxê 4ê Gulana 1937î, nêeşkîyeno tenya sey yew malûmatê tarîxî bêro qebûlkerdiş; no tarîx, seba şarê Dêrsimî û seba pêro mêrdimîye rojeka sîya û xemgîn a. Na roje de, bi namê "Tedîb û Tenkîl" qerarê qirkerdişêko gird ame girewtiş. No qerar, tenya seba serkewtişê yew operasyonê eskerî nêbi; hedefê bingeyên yê nê qerarî, kokardişê yew kulturî, yew ziwanî û yew bawerîye bi. Terteleyê Dêrsimî, bi des hezaran kirmancî, alevîyî kerdî qûrbanê polîtîkayê yew-tîpkerdişi. Ewro, wexto ke ma serrgerayê nê qerarî de yenê têlewe, ganî ma heqîqetê nê qetliyamî bi hawayêko xorîn fam bikerê û bi no heqîqet rîbîrî bêrê. Hafizeyê tarîxî, seba komelêko bindest, tenya yew vîrardiş nîyo; eyni wext de nîşanê payramendişî yo. Bê hafize, komel nêeşkîyeno bireso asoyêka azade.

Nameyê dewanê Dêrsimî zî ame bedilnayîş

Ewro Tirkîya de qiseykerdişê yew "Prosesê Aştî û Komelê Demokratîkî" rojeve de yo. Labelê, eke ma wazenê yew aştîya raşt û yew komelê demokratîk awan bikerê, ma nêeşkenê nê prosesî tenya bi rîbirîameyîşê ewroyî sînor bikerê. Aştî, tenya bêvengîya sîlehan nîya; aştî, ronayişê edaletî û qebûlkerdişê sûcanê tarîxî ya. Prosesê aştîye û demokratîkî, wexto ke polîtîkayê înkarî, îmha, qetlîyam û asîmîlasyonê dewlete yê verênî ra rîbirî nêro, beno yew prosesêko betal û xapînox. Dêrsim de çi ame kerdene? Ziwan ame qedexekerdiş, nameyê dewan ameyî bedilnayîş, bawerîya Reya Heqî ameye tecrîdkerdiş, domanî, bi taybetî zî keynekê Dêrsimî, ameyî remnayiş û asîmîlekerdiş. Yew dewlete ke nê sûcanê xo yê giran qebûl nêkero, nêeşkêna ewro sozê yew komelê azade û demokratîkî bido. Seba yew aştîya bi rûmet, rîbirîameyîşê tarîxî û ronayîşê komîsyonanê heqîqetî şertêko tewr o avzel o.

Çira Dêrsim her tim beno hedef?

Çira dewlete her wext Dêrsimî sey yew "koyanê bêtariyan" an zî "problemêko qet nêqedîyeno" vîna? Verpersê nê persî, nasnameyê cografyaya Dêrsimî de nimite yo. Dêrsim, bi ziwanê xo, bi bawerîya xo yê xosere, bi xozaya xo û bi komelê xo yê xoverdayox, sîstemê dewletê yê yew-perestî rê qet nêameyo tebîkerdiş. Dêrsim, stargehê kulturêko qedîm o. Kirmancîye, ne tenya yew ziwan a; kirmancîye yew felsefeya ciwîyayîşî ya. Dewlete waşt ke nê felsefeyî, nê rûhê koyanê Dêrsimî bişikno. Çunke komelêko ke bi kokê xo ra girêdaye yo, nêeşkêno tewrê sîstemê kolekerdişî bibo. Terteleyê 1937-1938î, asîmîlasyono ke wextê komarî de dîya destpêkerdiş û projeyê awbendan yê ewroyênî, pêro pîya xelekayê yew zihnîyetî yê. Waştenê ke Dêrsim bêkes, bêziwan û bênasname bimano.

Kirmancîye yew felsefeya ciwîyayîşî ya

Ziwanê ma, nasnameyê ma yo. Wexto ke dewlete wazena yew şarî çin bikero, verî hêrişê ziwanê ci kena. Asîmîlasyono ke ewro bi hawayêko sîstematîk dewam keno, eynî wext de nîşanê dewamkerdişê polîtîkayê 1937î yo. Coka, bi ziwanê Zazakî (Kirmankcî) nuştiş û qiseykerdiş, bi xo yew xoverdayîş o, yew verpers o seba zihnîyetê qirkerdişî. Ma do bi ziwanê xo heqîqetî qîra bikerê.

Dosyaya Gulîstan Doku û heqîqetê ewroyênî

Wexto ke ma qiseyê Dêrsimî kenê, ma nêeşkenê hedîseyanê ewroyênan yê sey vînbîyayîşê Gulîstan Doku ca verdê. Dosyaya Gulîstan Doku, heqîqetê Dêrsimî yê nê wextî newe ra kerd rojeve. Gulîstan Doku wextêko derg o ke çin a û edalet hema zî lal o. Çira yew keynêka wendekare yew şaristanêko qij de ke her kûçe û kolanê ey bi kamerayan yenê pawitiş, bêşop vîn bena û nîna dîyayiş? No vînbîyayiş, tenya yew hedîseyêko edlî nîyo. No, dewamê eyni polîtîkaya qirkerdiş û bêcezabîyayişî yo.

Vînbîyayişê Gulîstan Doku, roşnîya xo de tariyê Dêrsimî mojna komelî. Heta ke aqîbetê Gulîstan Doku nîro eşkerakerdiş û sûcdarî nêrê muhakemekerdiş, edaletê Dêrsimî tim nêmce yo. Cipersayîşê aqîbetê Gulîstan Doku, qîrayîşê heqîqetî yo. No qîrayîş, vengê domananê Dêrsimî yê 1937î ya ke waştê bizanê çira yenê qetilkerdiş. Dewlete, bi nêvînayişê na dosya, reyêko bîn mojneno ke polîtîkaya bêvengkerdişi ewro zî bi formêko newe pay ra ya.

Netîce de bê heqîqet aştî nêbena

Seba nê sebeban, qiseykerdişê 4 Gulane, wezîfeyêko rasyonel û exlaqî yo. Ma sey wendox, nûştox û wayîrênê ziwanê zazakî, ganî nê heqîqetan bi ziwanê xo bîyarê ziwan. Zazaki (Kirmanckî) nêeşkena tenya ziwanê govend û lawikan biba; ganî bibo ziwanê heqîqet, dîrok, xoverdayiş û edaletî. Nasnameyê ma yo kirmanc, bi ziwano ke asîmîlasyon ra xelisîyayo, beno wayîrê yew rûmetêko gird. Aştî û demokrasî, bi ziwanêko azad, bi rîbirîameyîşê qetliyamanê tarîxî û bi dayişê heqanê bindestan ronîyeno.

Rîbirîameyîşo ke bi Dêrsimî nêbo, rîbirîameyêşo xapînox o. Ma wazenê ke edalet seba pêro qûrbananê Terteleyî, seba Gulîstan Doku û seba pêro Dêrsimî bêsînor ca bîyaro. Tarîxê ma, kerdoxan efû nêkeno; hafizeyê ma, çîyo ke ame rîyê ma, nêvîneno. Dêrsim, bi kokanê xo, bi awa Mûnzûrî û bi ziwanê xo yê şîrînî, do tim pay ra bimano. Aştîya raşt, tenya ronayişê heqîqetî ser o awan bena.