‘Tevî hemû zextan jin li Îranê aktora herî bi hêz e’

‘Li Îranê di çar mehên ewil ên 2026an de 712 kes hatin darvekirin.  Îran li cîhanê di rêza yekem de ye.’ 

‘Dîktatoriya Îranê jinan wekî welatiyên çîna duyemîn dibîne. Jin li Îranê nikarin bibin seroka sazî û rêxistinekê. Ji ber ku li gorî destûra rejîmê, divê serok mêr be.’ 

‘Jinên Îranî di çalakvaniya siyasî û şoreşgerî de xwedî dîrokeke dirêj in. Di serdema dîktatoriya Şah de, gelek jin li kêleka mêran tevlî rêxistinên demokratîk û şoreşger bûn.’

‘Tevî van hemû zextan, rejîm di tirsandina jinên Îranî de bi ser neketiye. Îro, jin wekî yek ji aktora herî bihêz ên guhertinê li Îranê têne nasîn.’ 

Li gorî raporên saziyên mafên mirovan, di 30 rojên dawî de li Îranê herî kêm 50 bûyerên darvekirinê hatine tomarkirin. Piraniya wan darvekirina girtiyên siyasî yên çalakiyên nerazîbûnê ne. Dîsa di meha dawî de 541 kes hatine girtin. Li gorî raporan rewşa girtîgehan xirabtir bûye. Di raporan de tê gotin ku 73 bûyerên binpêkirina mafan li dijî girtiyan weke astengkirina çareseriya bijîşkî û veguhestina nediyar a girtiyên siyasî hatine kirin.  Rejîma Îranê di sala 2025an de herî kêm hezar û 639 kes darvkirin. Li gorî saziyên mafên mirovan li Îranê di 2025an de herî kêm hezar û 639 kes hatin darvekirin. Li gorî raporan, piştî şerê Amerîka-îsraîlê ya li dijî Îranê, rejîma Îranê bêtir mirov bi darve kirine. Herî dawî di 18ê Gulanê de Rejîma Komara Îslamî ya Îranê ciwanên Kurd ên bi navên Naser Bekirzade û Mehrab Ebdullahzade yên ku li Girtîgeha Navendî ya Urmiyeyê dihatin ragirtin, darve kirin. Tevî daxwaza malbatan, cenazeyên her du ciwanên Kurd hêj jî radestî malbatên wan nehatine kirin. 

Girtiyên siyasî yên li zindanên Îran û Rojhilatê Kurdistanê ku çalakiya xwe ya “Sêşemên Na Ji Darvekirinan Re” didomînin, di hefteya 121emîn de li 56 girtîgehên cuda dest bi greva birçîbûnê kirine. Girtî destnîşan dikin ku rejîma Îranê darvekirinan wekî “amûra teror û zexta dewletê” bi kar tîne û bang li hemû pêkhateyên civakê dikin ku li dijî darvekirinan dengê xwe bilind bikin.

Li ser rewşa mafên mirovan a li Îranê û geşedanên li girtîgehên îranê pêk tê, em bi Edîtorê Malpera Webê ya Îranê û Aktîvîstê Mafên Mirovan Shahrokh Tavakoli re axivîn. 

Li Îranê rewşa mafên mirovan çiye? Rejîma Îranê çima mirovan darve dike? Îsal çiqas kes hatin darvekirin. Bêtir kê dike qurban (Ereb, kurd, farz, tirkmen, belûcî)? 

Li Îranê, têgeha mafên mirovan ji aliyê rayedaran ve bi fermî nayê naskirin. Rejîma melayan a ku welêt birêve dibe eşkere îlan kiriye ku ew pîvanên gerdûnî yên mafên mirovan qebûl nake. Di bin dîktatoriya melayan de, darvekirin wekî amûrek tirsandinê tê bikaranîn da ku xwepêşandanên giştî bêdeng bikin û muxalefetê tepeser bikin.

Bi armanca belavkirina tirsê di nav gel de û neçarkirina civakê ku teslîmî dîktatoriyê bibe, bi gelemperî darvekirin bênavber li meydan û kolanên giştî têne kirin. Di nav kesên ku hatine darvekirin de kesên ji hemû civakên etnîkî û neteweyî hene (Tirk, Kurd, Belûç, Ereb û komên din.) Ji destpêka salê ve (di nav kêmtirî du mehan de), zêdetirî 120 kes li Îranê hatine darvekirin. Gelek ji wan kesên ku hatine darvekirin girtiyên siyasî yên girêdayî Rêxistina Mucahîdên Gelê Îranê an jî piştgirên wê bûn.

Di rastiyê de, gelê Îranê ne tenê ji bo şert û mercên jiyanê yên baştir, lê ji bo debara jiyanê jî xwepêşandanan dike. Îro li Îranê, her çend xeta hejariyê mehane bi qasî 75 milyon tûmenî ye jî, mûçeyên navînî yên karker û karmendan di navbera 20 û 30 milyon tûmenî de ne. Rejîma Îranê li şûna ku vê qeyrana aborî ya wêranker çareser bike, bi darvekirin û tepeserkirinê bersiv dide.

Li Îranê, darvekirin wekî amrazek ji bo kontrola siyasî kar dike. Desthilatdariya heyî vê yekê ji bo xwe wekî xwîna jiyanê dibîne. Rejîm darvekirinan bikar tîne da ku di civakekê de ku gelek caran derketiye kolanan û daxwaza hilweşandina dîktatoriya serdest kiriye, tirsê pêş bixe. 

Di seranserê desthilatdariya 47 salî ya vê rejîmê de, her tim ji sedî 65 heta 75ê hemû darvekirinên li çaraliyê cîhanê hatine tomarkirin, li Îranê pêk hatiye. Rejîma niha ya Îranê - ku ji aliyê gelê Îranê ve bi berfirehî wekî "Hikûmeta Darvekirinan" tê binavkirin - berpirsiyarê nêzîkî 75ê darvekirinên ku li çaraliyê cîhanê pêk hatiye. Ev hejmar sal bi sal zêde dibin. Tenê di sala 2025an de, herî kêm 2 hezar û 259 kes li Îranê hatine darvekirin. 

Tevî şert û mercên şer ên ku bandorê li welêt dikin jî, ev hejmar di nav çar mehên pêşîn ên sala 2026an de gihîştiye 712 kesan.

Li gorî raporek ji Ajansa France-Presse di 18ê Gulana 2026an de, Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî ragihand ku Îranê di 2025an de zêdetirî 2 hezar û 150 kes darve kirine. Ev yek "zêdebûnek ecêb" nîşan dide. Ev hejmara darvekirinan ji sala 1981ê heta niha li çaraliyê cîhanê gihandiye asta herî jor. 

Li gorî Rêxistina Efûya Navneteweyî, di sala 2025an de li çaraliyê cîhanê herî kêm 2 hezar 707 kes hatin darvekirin. Ji van kesan 2 hezar û 159 ji wan li Îranê hatine darvekirin. Ev hejmar ji hejmara ku di sala 2024an de hatiye qeydkirin du qat zêdetir e.

Rêxistina Efûya Navneteweyî diyar kir ku ev zêdebûna dramatîk a darvekirinan li Îranê nîşan dide. Rêxistinê da zanîn ku rayedar cezayê darvekirinê wekî amrazek ji bo tepeserkirina siyasî û kontrola civakî bikar tînin, nemaze piştî şerê 12 rojî yê Hezîrana 2025an ev zêdetir bûye. 

Li Îranê gelek jin têne girtin û darvekirin. Li Îranê mafê jinan çiqas tê parastin? Rejîma Îranê çima ji jinan ditirse? 

Dîktatoriya olî ya Îranê jinan wekî welatiyên çîna duyemîn digire dest. Dîmenên tepeserkirina tund a li dijî jinan li kolanên Îranê di nav mînakên herî şok ên tundûtûjiya dewletê de li cîhanê cih digirin.

Jin ji gelek qadên civakî û warên akademîk hatine qedexekirin. Ew ji mafê ger û geştê bê destûra mêr, bav, bira, an jî kurekî bêpar in. Jin li Îranê nikarin bibin seroka sazî û rêxistinekê. Ji ber ku li gorî destûra rejîmê, divê serok mêr be.

Li Îranê, ti mafên jinan ên ku di asta navneteweyî de hatine naskirin bi tevahî nayên rêzgirtin. Tevî rola girîng a jinan di têkoşîna li dijî dîktatoriya Şah de, ev rewş hîn jî berdewam dike. Îro, jin wekî yek ji dijminên sereke yên oldarên serdest têne dîtin.

Taybetmendiya herî diyarker a rejîma Rûhanî nefretkirina wê ya kûr a li dijî jinan e. Karmendên jin ên li ofîsên hikûmetê bi fermî qedexe ye ku bikevin cihên kar heya ku serpoşa mecbûrî li xwe nekin. Hem ji saziyên giştî û hem jî yên taybet hatiye ferman kirin ku rê li ber jinên ku serpoş li xwe nakin bigirin ku bikevin avahiyên wan.

Ji bo sepandina van polîtîkayan, rejîmê li seranserê bajar û kolanan dewriyeyên exlaqî yên tepeserker bi cih kirin. Van dewriyeyan li dijî jinan tepeseriyeke pir tund pêk anîn. Ev tepeserî gihîşt astek ewqas tund ku di îlona 2022an de, Jîna Emînî  (jineke ciwan a Kurd)  piştî ku ji aliyê polîsên exlaqî ve hate binçavkirin, bi işkenceyê jiyana xwe ji dest da. Kuştina wê bû sedema serhildanek li seranserê welêt ku daxwaza hilweşandina rejîmê dikir. Jinên Îranî di çalakvaniya siyasî û şoreşgerî de xwedî dîrokeke dirêj in. Di serdema dîktatoriya Şah de, gelek jin li kêleka mêran tevlî rêxistinên demokratîk û şoreşger bûn. Ji ber vê paşxaneya dîrokî û hişmendiya siyasî, jinên li Îranê qet bi hêsanî teslîmî desthilatdariya dijminê jinan a rejîmê nebûne.

Gelek jinên ku niha li Îranê girtî ne, çalakvanên siyasî ne û bi eşkereyî ala berxwedanê li dijî rejîmê dihejînin.  Desthilatdaran ji bo tepeserkirina van jinan her di nava hewldanan de ye. Wekî mînak Zahra Tabari  (Endezyareke elektrîkê ya 67 salî ku li Swêd û Îranê xwendiye) niha li Reştê girtî ye û tenê ji ber hebûna perçeyek qumaşê ku slogana "Jin, Jîyan, Azadî" li ser e, cezayê darvekirinê lê hatiye birîn.

Girtiya siyasî Forough Taghipour, ku niha cezayê 15 sal zîndanê dikişîne, tenê ji ber gotarek ku wê ji bo bîranîna Roja Xwendekaran nivîsandiye, salek din cezayê zîndanê lê hatiye birîn. Gelek jinên din hene teslîmiyeta pergala serdest red dikin. Îro, yek ji nîşaneyên bingehîn ên pêşketina di warê mafên mirovan de li çaraliyê cîhanê, naskirina mafên wekhev ji bo jinan e - prensîbek ku rejîma darvekirinê ya ku Îranê birêve dibe bi tundî li dijî wê derdikeve.

Lê, tevî van hemû zextan, rejîm di tirsandina jinên Îranî de bi ser neketiye. Îro, jin wekî yek ji hêzên herî bihêz ên guhertinê li Îranê têne nasîn. Û tam ji ber vê yekê rejîm ji wan ditirse.

Şer bandoreke çawa li ser aboriya Îranê kir? Berê bandora şer bûbû sedem ku gel çalakiyên kolanan pêş bixe. Ev qeyran dê çiqas kûr bibe. Dibe ku rê li pêş şerê navxweşî veke?

Di şerê heşt salî yê Îran-Iraqê de, rejîma Îranê bi xwe li xwe mikur hat ku zêdetirî trîlyonek dolar li ser vê pevçûnê xerc kiriye. Ev jî ji ber provokasyonên Xumeynî derketibû holê. Wê demê, trîlyonek dolar bi qasî (berdelî) 72 salan ji budceya neteweyî ya Îranê bû. Krîza heyî  (ku ji ber serpêhatiyên nukleerî û destwerdanên herêmî yên rejîmê geş bûye) jî lêçûnên wêranker li ser welêt ferz kiriye.

Berdevka hikûmeta Îranê Fatemeh Mohajeranî vê dawiyê texmîn kir ku zirara ku ji ber êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li dijî Îranê çêbûye "heta niha bi qasî 270 milyar dolarî" ye. Di heman demê de teqez kir ku ev hêjmara dawî nîne. Di 19ê Nîsana 2026an de, rojnameya *Shargh* a dewletê texmîn kir ku zirara aborî ya neyekser a ji ber şer dikare bigihîje 800 milyar dolarî.

Eger ev çavkaniyên mezin ne di şer û projeyên leşkerî de, lê di pêşveçûna Îranê de bihatana xerçkirin, îro Îran dikaribû bibe yek ji aboriyên pêşeng ên Asyayê. Di şûna wê de, gelê wê niha di nav nifûsa herî xizan a herêmê de ye. Her çend serhildanên berê yên li Îranê bê guman rehên aborî yên xurt hebûn jî, rastiyek kûrtir ew e ku gel azadî, demokrasî û mafê serweriya neteweyî di nav komarek demokratîk de dixwaze. Ev daxwaz di navenda hemî serhildanên mezin ên salên dawî de cih girtiye.

Niha eşkere bûye ku rejîm tenê bi bombebaran an destwerdanên derve hilnaweşe. Vê têgihîştinê rayedar cesaret daye ku bi baweriyeke mezintir tepeserkirina navxweyî dijwartir bikin. Lê, zextên aborî û civakî yên xerabtir bi lez sebra gel diqedînin û îhtîmal e ku civakê ji her demê zûtir ber bi serhildaneke nû ve bibin.

Şêweya serhildanên dawî vê rastiyê bi awayekî zelal nîşan dide:

● Serhildana Çileya 2018an

● Serhildana Mijdara 2019an

● Serhildana Çileya 2020an

● Serhildana Seranserê Welat a 2022an

● Serhildana 2025an

Ev serhildan nîşan didin ku, tevî zilm û zordariya bênavber, gelê Îranê dê careke din li dijî vê pergala serdest rabe.

Hikûmet bi darvekirin û cezayên giran çiqas dikare mirovan bêdeng bike û çalakiyan kontrol bike? 

Ezmûn nîşan daye ku darvekirin, qamçîkirin û girtin di dawiyê de nikarin hêza gel têk bibin. Rejîma Îranê hîn jî xwedî amûrên leşkerî û ewlehiyê yên berfireh e da ku tepeserkirinê pêk bîne. Lê, salên dawî îspat kirine ku tepeserkirin nikare nerazîbûna giştî ya berfireh ji holê rake.

Dibe ku darvekirin û tepeserkirina tundûtîjî xwepêşandanan demkî kontrol bikin, lê ew krîza civakî ya bingehîn hîn kûrtir dikin. Tundiya vê tepeserkirina zêdebûyî tirsa rejîmê ji zêdebûna nerazîbûna giştî nîşan dide. Civaka Îranê di van salên dawî de bi awayekî berbiçav guheriye. Nifşê ciwan ji nifşên berê kêmtir ji tirsê bandor dibe.

Îro li Îranê, tepeserkirin gihîştiye qonaxekê ku hikûmet ji bo parastina kontrolê xwe dispêre tevlîheviyek ji darvekirin, girtinên girseyî, zexta aborî û atmosferek ewlehiyê ya belavbûyî. Lê dîsa jî, tundiya vê tepeserkirina zêdebûyî tirsa rejîmê ji zêdebûna nerazîbûna giştî nîşan dide.

Civaka Îranê di van salên dawî de bi awayekî berbiçav guheriye. Nifşê ciwan ji nifşên berê kêmtir ji tirsê bandor dibe. Ji ber vê yekê, her çend hikûmet di demek kurt de bikaribe xwepêşandanan bitepisîne jî, di demek dirêj de, tepeserkirin tenê hêrsa raya giştî kûrtir dike û kêşeya di navbera civak û dezgeha desthilatdar de firehtir dike.

Rêxistinên Mafên Mirovan ên navneteweyî çima li dijî van darvekirinan bêdeng dimînin? 

Gelek aktorên navneteweyî hîn jî hêviyê di derbarê çawaniya mijûlbûna bi vê rejîma zordar re diparêzin. Di demên dawî de, dîplomatek ji rejîma Îranê ji bo dezgeheke mafên mirovan a di Neteweyên Yekbûyî de hate tayînkirin. Lê, cîhanê bi piranî çavên xwe ji torbê reş ên cenazeyan ên ji bo kesên di Serhildana Çile de hatibûn kuştin re girt. Dînamîkên siyasî, danûstandinên navneteweyî û berjewendiyên aborî rê li ber zextek bi bandor û pratîkî li ser hikûmeta Îranê girtin.

Rastî ev e ku gelek caran di navbera prensîbên mafên mirovan ên hatine ragihandin û berjewendiyên siyasî yên dewletan de gelek cudahî heye. Gelek welat hewl didin ku di navbera rexneyên li ser mafên mirovan û domandina têkiliyên dîplomatîk û aborî yên bi Îranê re hevsengiyek çêbikin. Di encamê de, her çend rapor têne weşandin û şermezarkirin têne kirin jî, ev kiryar kêm kêm dibin sedema zextek watedar an astengker.

Rejîma Îranê çawa li gelê kurd û partiyên siyasî yên kurdan dinere? Kurd li Îranê çiqas dikarin ji mafê xwe sûdê bigirin?

Hukimdarên olî yên Îranê tevî Kurdan li dijî hemû civakên etnîkî yên li welêt, helwesteke pir hişk nîşan didin. Rejîm bi taybetî li dijî Kurdan û Belûçên di nav komên etnîkî yên cuda yên Îranê de dijminantiyeke dijwar nîşan daye. Ji ber dîroka dirêj a berxwedan û çalakiya siyasî ya Kurdan, rejîm ji gelek civakên din ên etnîkî yên li Îranê bi fikarek mezintir li wan dinêre. Hikûmet bi giranî herêmên Kurdan bi perspektîfek ewlehiyê dibîne û partiyên siyasî yên Kurdî wekî gefek siyasî dibîne.

Her çiqas Kurd bi sînorkirinên girîng ên siyasî, çandî û aborî re rû bi rû ne jî, herêmên Kurdî ji bêpariyeke mezintir û zexta ewlehiyê ya zêde dijîn. Rayedar demek dirêj e ji têkiliya di navbera daxwazên etnîkî, nerazîbûna civakî û tevgerên siyasî yên muxalif de ditirsin. Di encamê de, herêmên Kurdî pir caran rastî hebûna hêzên ewlehiyê yên giran, girtina çalakvanên siyasî û sînorkirinên tund li ser çalakiyên siyasî tên.

Di şerê dawî de, baregehên cûrbecûr ên kom û rêxistinên Kurdî ji aliyê Artêşa Şoreşa Îslamî ya Komara Îranê (IRGC) ve bi karanîna balafirên bêmirov (ÎHA) û mûşekan hatin hedefgirtin û rastî êrîşan hatin. Hikûmet hewl dide ku her daxwazek aborî an siyasî wekî pirsgirêkek ewlehiyê nîşan bide. Lê, vê siyasetê tenê kûrahiya di navbera rejîmê û beşên mezin ên civaka Kurd de firehtir kiriye. Di salên dawî de, Kurdan di xwepêşandanên seranserî welêt û xwepêşandanên dijî hikûmetê de roleke çalak lîstine. Divê bê zanîn ku Berxwedana Îranê - di çarçoveya platforma demokratîk a ji bo pêşeroja Îranê hatî damezrandin - ji bo otonomî û mafên bingehîn ên gelê Kurdistanê planeke berfireh pêşniyar kiriye, pêşniyarek ku ji hêla gelek kom û civakên Kurd ve bi kêfxweşî hatiye pêşwazîkirin.