Kurd û medya

Qalêke verînan esta vana 'xebereke nêweş rew vila bena' rast a, waxtake jûwerî rehmet bikerdayê bi lez û bez xeber resayê hawt dewan. La na gam saya medya internetî çend saatan de bi mîlyon û mîlyar merdiman pê hesyenêy. Zey nimûne, bîyayişeke newe ya xirab zey şerê dinyayî ya hîrêyine. Çepê ci, xebateke weş a zey azadbîyayişê Kurdan erey vila bena, encax bi hezaran merdimî pey hesyenê. Semedê ney zî sifte polîtîkay dewletan û medya kurd qels o û civaka kurd medyayî ra zaf aleqeder nêbeno yo.

Tarîhî de biyayişeke newe a weş an zî a nêweş bi meymaneyî ya zî bi saya denbêjan vila dewan, şariştanan û medenîyetan bîyê. No bîyayene eynî wextî de tarîha ey neteweyî yo. Semedo ke waxtên kaanan de nuştiş tayn bi saya mezgê dengbêjeyî û kesên zane û jîr zey kal û pîran, hêkerdeyî (hêkayeyî) bi fek û goşan resayê mezgê domanan û zaf medenîyetan. Bi no hawayî Mezopotamya koka medenîyetan awan kerda. De hesap hetê şima ya. Ey demî de internet zî çînê bi, matbaxa çînê bi. No yeno na mana ke, Kurd azad bo cewhera vetişê medenîyetên neweyan ra hadre yo. Semedo ke dewletî na hawayî weş analîz kerdê ra, nêwazenêy kurd azad û serbixo bibo. Zey nimûne Dewleta Kurdan Eyûbîyan ra nêbîyayê, xaçijan îslamîyet ey rojan de kokî ra qedînaynê. Bi dek û dolaban Kurd ewro bê dewlete ternayê...

Tarîhî de semedo ke zaf kitabên Kurdan amey veşnayiş û talankerdişî ra, kurdan alternatîfa tarîha xo bi deyirêy, hureynîya kitabên tarîhî deyirvajî ango dengbêjî avera berdê. Yanê deyirvajî eynî wextî de hureynîya medya nikayine de arşîveke zaf pîl a. 

Tarîha dinyayî de 1450 Almanya de matbaxa bi qilîşeyên asinine Johannes Gutenberg îcat kerd. Ney ra pey karê nustiş û wendiş avera şîyo. Medya de zî bi saya kovaran û rojnameyan tarîhî de lez giroto. Telgirafî 1835 - 37 Samuel Mors esasa bi saya hereket bi ceryanî resnaya cayeke bîn û şîfre kerdo. Pey ra zî 7 Adar 1876 de zî esasê telefonî. Radyo zî 1895 de Guglielmo Marconî îcad kerd. Televizyon 1923 - 26 de Îskoçij John Logîe Baird îcad kerd. Esasê internetî zî 1960 de qedeme bi qedeme heta ewro ameyo. 

Tarîha medya Kurdan bi denbêjî destpêkerda. 22 Nîşan (Nîsan) 1898 de Kahîre di Mîkdat Mîthat Bedirxan raya sifteyineRojnameya Kurdîstanî vejeno.

15 Gulan Roşanê Ziwanê Kurdî ya. Kowara Hawar 1932 de bi saya Mîr Celadet Bedirxan 57 hûmarîy heta serra 1947 î vejyayê. Tarîha despêkerdişa Hawarî zey Roşanê Ziwanê Kurdî name bîya.

Xebatên Kirdkî zî estêy la zaf tayn êy.

Kitaba herî kan ya yeno zanayiş (Mewlûda Serif) Ehmedê Xasî Hezanij a Licê ra yo. 1867 -1951 de cuyayo.

Osman Efendîyê Babij Mewlîda Nebî nusto. O jî Sewregî ra yo serrên 1852-1929 de cuyayo.

Şêx Muhemet Ensarî Raro Raşt / malûmatê dînî 1947-1948 cuyayo.

Gruba Vateyî bi saya Malmisaij û ombazên ey 1996 de dest bi xebatan kerda heta na gamî 80 kovaran ra veşî kovarên edebî vetêy û hewna kovar vejena. Ez tîya ra spasîya xo heme kedkar û nustoxên Kovara Vateyî keni. Ger ewro kirdkî pencereya zîndarî ra ewnîyeno teberî se, saya xebatên Vateyî ra yê. Zatî na gam zî standarkerdiş goreya kovarî rayîr gena. 

Kitabên ke bi desan nuştoxan nuştê zî tarîha Kirdkî de cayê xo teqez kerdêy.

Tarîhe ke bîn a kirdkî zî nusteyê rojnameyan kovaran de nusteyê qunciknusteyan û serbest nusteyan êy. 

Hetê nînan ne de xebatên rojnamegereyî zî estêy. Her xebera kurdkî tarîheke ya.

Azadiya Welatî de verê 2016 de her hewte rûpel zazakî sifte bi edîtorîya Roşan Lezgîn pey ra zî Îrfan Babaoglû vejya.

15.5.2012 de Rojnama Verroj a hewtane, bi 8 rûpelan bi edîtorî ya Ehmedê Bira 52 hebîy amey vetene. No xebata rojnameyî de cayê nustoxên zîndanî zaf muhîm bi. Nusteyên ey demî de zîndanî ra ameyê ravêrnayê kompîtorî û rojnameyî de hetê nuşteyên bînan de Verroj î de vejyayê.

2006 ra heta 2016 î rîpeleke Rojnama Azadîya welatî bi rojane bin banê Kirmanckî de vejya. Rojnameyî de rîpela Kirmanckî bi edîtorîya Ehmedê Bira 8 serr ra pey zî bi edîtorîya Aytac Durmûş heta 2016 î vejya ra pey dewletî bi KHK rojname pada.

23 Kanûn 2019 de Rojnama Xwebûnî de zazakî hewtane dewam ker. Edîtorên ey Îsmet Konak û Zaza Cebelî bi.

12.01.2016 de Rojnameya Azadîya Welat abi. Hewtane vejya. Rûeleke zazakî hewna dewam keno. Edîtorê ey zî Aytaç Durmûs o.

Tv ya Jîyan TV 21 Adar 2016 de dest bi Tv ya Zazakî kerd. 28.9.2016 de dewleta Tirkîya bi KHK yî girot. Hetê ney wesanên kurmancî zî na tarîhî de tarî kerd.

Eyseno ke xebata kirdkî yanê zazakî avera şina la qels a. Semedo ke medya kirdkî bi taybet rojname û televizyon avera bişêro xebatên zaf muhîmîy lazimêy.

Sifte Ajansa Kirdkî gere awan bibo. Xeberîy rasterast bi zazakî ango kirdkî gere bêrê awankerdene. Embara xebatan ra xebatên kirdkî pêro gere feyde bivînê. Semedê rojnamegerî û televijyonî edîtorîy gere bêrê mûsnayiş. Embara xeberan û nuşteyan de, gere cayê nustox û nûçeviraştoxên kirdkî yê dinyayî ra akerde bo. Na babetî de hîrê aşman de rayê komxebatîy gere bivirazyê. Lazimo UNECCO no tewr xeta kirdkî sero vindera û fînanse bikera.

Eke no hawa xebat bibo çend serran de zazakî ya merdişî verde yo do bigan bo.