Xeylêk mengîyo mîyanê kurdan de babeta “yewîye” yena nîqaşkerdene. Gelo kurdî vera her hêrişî yew ê? Gelo yewîye senîn bêro awankerdene? Ma rind zanê ke “mîlçike têna nêeşkena halîn virazo”. Kurdî zî nêeşkenê têna xo bixelesnê. Yanî her şêrt de kurdî hewcedarê yewî yê.
Ma fekafek her serre şinê Dêrsim û ercanê mayê ke Tertele de ameyî qetilkerdene, anê vîrê xo. Her serre hişê beşdaran “tirkî” sero şino û yadkerdişê xo zafane tirkî kenê. Nê ferasetî de “nakokîye” est a. Yan Tertele nêro yadkerdene, yan zî heme yadkerdiş bi kirmanckî bibo. Ma rind zanê ke serranê 1937-1938an de têna şar nêame qirkerdene; ziwan, kultur û kamîya şarî zî ameyî hedefgirewtene
Serekê bolşevîkan Vladîmîr Îlîç Lenînî vere cû vatêne ke “şer rayîrhevalê kapîtalîzmî yo”. Kapîtalîzm de “pêserîya sermaye” yanî “pîlbîyayîş” hertim prensîpo serekeyî yo. Sinifa kapîtalîste seba pîlbîyayîşî şer, pêkewtiş û pêrodayîşan ra feydedar bena. Her şer seba na sinife firsendanê newîyan, karanê girdan aferneno.
(Kontekstê notanê N.Suxanovî de)
Rûsya de serra 1917î de 25ê Teşrîna Verêne de şorişê bolşevîkan ame meydan. Sayeyê nê şorişî sarê ke herdê Rûsya de ciwîyêne heqa dîyarkerdisê ameyoxê xo girewte.
Helbestvan û nuştoxê çîrokan Qedrî Can serra 1911î de Dêrik de (Mêrdîn) ama dinya. Nameyê xo yo rast Abdulkadîr Can bî. Ey raver Dêrik de dest pê perwerde kerd û dima şî Qonya.
Key ke Rûsya de serra 1917î de şorişê bolşevîkan ame ca, îdareyê Moskowa heqê çarenuştişê xo da kêmneteweyanê etnîkîyan.
Dewa Yemençayirî nika girêdayîya qezaya bajarê Qersî Dîgorî ya. Na dewe dîroka kurdan de wayirê cayêkê balkêşî ya.
Rûsya û dewleta Osmanî mabênê xo de xeylêk şerî kerdî. Nê şeran ra ju, serranê 1877-1878î de ame ca. Nameyê nê şerî yo bîn bi tirkî “93 Harbi” yo.
Ziwananê kurdîyan ra bitaybetî kirmanckî binê tehlukeyê çinbîyayîşî de yo. Dewlete kurdan ra bac gêna la heqanê înanê kulturî û sîyasî nêdana. Çinbîyayîşê ziwanê kirmanckî ne wazena bivîno.
Rûsya û Tirkîya xeylêk hokan ra manenê ju bînî. Ê manenê germîya ke bi beharatanê cîyayan virazîyena. Her çiqas her di welatî de beyraqe, ziwan, edetî û cografya biferq benê ferasetê îdareyî eynî yo.
Seserra XIX. de mabênê dewleta Osmanî û împaratorîya Rûsya de xeylêk şerî qewimîyayî. Rûsya îşxalkerdişê erdê Osmanî xo rê armancêk dîyar kerdbî.
Erdê Yewîya Sovyetan de mîyanê kurdanê êzidîyan de zaf roşnvîrê qedrberzî ciwîyayî. Xebatê înan seba kultur, tarîx û ziwanê kurdan xeyle balkêş ê. Ê tefûduman de sey çila bî.
Ma zanîmê ke Karl Marks û Frîedrîch Engels ronayoxê sosyalîzmê zanîstî yê. Ê merdimo ke ameyêne pankerdene rê rayêka raxelişîyayîşî musna.
Wextê Împaratorîya Osmanî de kurdî bi seserran zerreyê emîrîyan de ciwîyaybî. Nê emîrîyî seserra XVI. de amebî awankerdene. Birastî hukimdar Beyazido II.
Parzemînê Amerîka de îngîlîzan, fransizan, îspanyolan şaranê cayîyan rê çi ke kerd, Mezopotamya û Anatolya de tirkan şarê kurd, armenî û yunanî rê o kerd.
Tarîxê mordemî esasî di îdeolojî ser o yeno ronayene: îdealîzm û materyalîzm. Îdealîzm de ruh, cewher yan îdea esta. Yanî nê îdeolojî de kokê her çî girêdayeyê hêzê îlahî yo.
Şaîrî, sanatkarî, nuştoxî, hunermendî seba Festîvalê Pîr Sultan Abdalî şîbî Sêwas. Ê waşt ke tîya de şîîranê xo biwanê, şarî rê zaniştiş bidê, kitabanê xo îmze bikerê.
Eştbîyayîşê komelî girêdayeyê kultur, tarîx, nasname, kamîye û ziwanî yo. Eke nê elementî çin ê komel maneno bînaya bêestune. Na bîna eşkena herdlerzê kilmî de birijîya.
Serekê Cemxaneyê Amedî Aydin Atliyî hêrişê vera elewîyan şermezar kerdî û wina qisey kerd: “Ma elewîyî û dormeyê demokratîkî nê hêrişan ra tepîya zêdêr yew bîyî.”
Tarîxê kurdan de warê Kafkasya xeylê balkêş o. Tayê eşîrê kurdan binê serdestîya rûsan de ciwîyaybî. Tayênan vera rûsan şer kerdbî. Nê eşîran ra nameyê redkanî zaf vîlabîyaye yo.
Dewleta tirke vera kurdan çi ke dest ra yeno kena. Hetêk ra muwazeneyê ekolojîkî yê Kurdistanî xeripnena, hetêkê bînî ra ziwanê kurdî ser o teda kena. Eynî wextî de konseranê hunermendan qedexe kena.
Welatêkî de eke merdim wazeno demokrasîyê rastî bivîno, wa 4 nîşandayoxî rê qayît bikero: wezîyetê sinifan, rewşa cinîyan, muwazeneyo ekolojîk, pozîsyonê kêmneteweyan.
Tirkîya de her mordem, netewe, îtîqat binê tehluke der o. No welat maneno “tartarusî”. Sîstem mordemî rê teyna “gassalîye” keno. Hemwelatîyanê xo nêsevekneno.